Indien ik wetenschapper was en Stephen Hawking destijds persoonlijk kende, had ik hem hoogstwaarschijnlijk uitgenodigd om deel te nemen aan onze wekelijkse bijeenkomsten Zelfkennis, gebaseerd op de leerstellingen van G.I. Gurdjieff. Velen zijn geroepen, maar slechts weinigen uitverkoren. Toch heb ik altijd het kleine vermoeden gehad dat Stephen Hawking een mens was die zichzelf dolgraag had willen uitverkiezen. In elk geval bezat hij — ondanks de beperkingen waarmee hij lichamelijk te kampen had — een uitzonderlijk intellectueel potentieel.
Ik ga hier niet opnieuw alles herhalen, maar wil slechts in vogelvlucht enkele parallellen ophalen tussen wat Hawking en Leonard Mlodinow in hun boek 'The Grand Design' schreven en wat reeds eerder op deze website werd behandeld.
1. Welke werkelijkheid nemen wij eigenlijk waar?
Stel je eens voor dat je over geheel andere zintuigen beschikte. Dat je even goed kon ruiken als een hond en geluiden kon horen die voor ons volkomen onhoorbaar zijn. Of stel je voor dat wij allemaal de facettenogen van een vlieg of een bij hadden. Hoe zouden wij dan dezelfde wereld ervaren die wij nu, met onze beperkte zintuigen, als de werkelijkheid beschouwen?
Zou die werkelijkheid dan dezelfde zijn?
Hoogstwaarschijnlijk niet.
Dat betekent natuurlijk niet dat de werkelijkheid die een hond, een bij of een vlieg ervaart daarom automatisch werkelijker is dan de onze. Wel maakt het duidelijk dat wat wij 'werkelijkheid' noemen mede afhankelijk is van de wijze waarop wij haar kunnen waarnemen.
Als wij dus over wetenschap spreken, rijst een merkwaardige vraag: welke werkelijkheid zijn wij eigenlijk aan het bestuderen?
Natuurlijk kunnen wij niet buiten onze zintuigen stappen. Wij moeten werken met de mogelijkheden die ons ter beschikking staan. Daarom vervaardigen wij instrumenten die onze beperkte waarnemingsmogelijkheden uitbreiden: telescopen, elektronenmicroscopen, detectoren, satellieten en talloze andere technische hulpmiddelen.
Maar ook daarmee verdwijnt de fundamentele vraag niet. Een instrument verlengt onze waarneming; het neemt de waarnemer niet weg.
Bovendien is een groot deel van onze planeet nog altijd nauwelijks onderzocht. Vooral de diepe oceanen en bepaalde ontoegankelijke gebieden van de Aarde bevatten nog een enorme hoeveelheid onbekende informatie. Wat wij 'zichtbaar' noemen, blijkt dus al binnen onze eigen stoffelijke wereld slechts een fractie te zijn van wat er bestaat.
2. De illusie van rust
Ook in onze Cursus Zelfkennis hebben wij tientallen malen aangehaald dat de rust waarin wij ons menen te bevinden slechts schijn is.
Wij zitten stil op een stoel en ervaren onszelf als onbeweeglijk. Maar ondertussen draait de Aarde om haar as, beweegt zij rond de Zon en bewegen de Zon en haar planetenstelsel zich opnieuw door de ruimte.
Ons subjectieve gevoel van stilstand correspondeert dus allerminst met de totale beweging waarin wij ons bevinden.
Dat is op zichzelf al een merkwaardig voorbeeld van het verschil tussen wat wij ervaren en wat er feitelijk gebeurt.
Onze hersenen maken van een enorme hoeveelheid prikkels een voor ons bruikbaar en samenhangend wereldbeeld. Dat beeld is buitengewoon nuttig — maar nuttigheid en volledige werkelijkheid zijn natuurlijk niet noodzakelijk hetzelfde.
3. Wat betekent het dat iets bestaat?
Neem iets dat vandaag bestaat — een bloem, een dier of een mens — en dat morgen niet meer bestaat.
Heeft het dan werkelijk bestaan?
Natuurlijk zouden wij daarop onmiddellijk antwoorden: ja. Het heeft bestaan, ook al was zijn bestaan tijdelijk.
Maar daarmee komen we bij een dieper filosofisch onderscheid. Als alles wat wij met onze zintuigen kunnen waarnemen voortdurend ontstaat, verandert en uiteindelijk verdwijnt, kunnen wij dan het tijdelijke en vergankelijke zonder meer gelijkstellen aan de uiteindelijke werkelijkheid?
Volgens de lijn van denken die wij binnen Zelfkennis volgen, is dat minstens een vraag die gesteld mag worden.
Misschien is datgene wat wij gewoonlijk 'werkelijkheid' noemen slechts een tijdelijke verschijningsvorm. Misschien ligt werkelijkheid, in de diepste betekenis van het woord, juist bij datgene wat niet aan ontstaan en vergaan onderworpen is. Maar bestaat er zoiets? En zo ja: bestaat het binnen de dimensie waarin wij ons met dit stoffelijke lichaam bevinden?
4. Wat verstaan wij eigenlijk onder wetenschap?
Ook hier wordt het interessant.
Wetenschap werkt niet rechtstreeks met de werkelijkheid zelf, maar met waarnemingen, metingen, hypothesen, theorieën en modellen die deze waarnemingen zo goed mogelijk met elkaar in overeenstemming brengen.
Dat is geen tekortkoming van de wetenschap. Integendeel: juist daarin ligt een van haar grote krachten.
Hawking en Mlodinow beschreven in 'The Grand Design' het zogenoemde model-dependent realism: de gedachte dat wij geen theorie-onafhankelijke beschrijving van de werkelijkheid hebben, maar dat onze kennis van de wereld altijd via modellen verloopt.
Hun voorbeeld van quarks maakt dat goed zichtbaar. Een quark wordt niet waargenomen zoals men een steen of een appel waarneemt. Door confinement kunnen vrije quarks niet als afzonderlijke objecten worden geïsoleerd en rechtstreeks waargenomen. Toch betekent dit geenszins dat het bestaan van quarks daardoor slechts een onbewezen veronderstelling zou zijn. Het quarkmodel wordt juist buitengewoon sterk ondersteund doordat het experimentele verschijnselen verklaart en voorspellingen oplevert die met waarnemingen overeenkomen.
Wetenschap hoeft dus niet over een absoluut en definitief beeld van de werkelijkheid te beschikken om buitengewoon succesvol te zijn.
Een wetenschappelijk model hoeft niet de werkelijkheid zelf te zijn om ons in staat te stellen betrouwbare voorspellingen te doen.
En daarmee komen wij opnieuw bij de vraag:
Wat verstaan wij eigenlijk onder ‘werkelijkheid’?
Misschien is het voor de wetenschap voldoende dat een model onze waarnemingen steeds nauwkeuriger beschrijft. Maar daarmee is nog niet gezegd dat het model de werkelijkheid zélf is.
En precies daar begint een ander soort onderzoek.
Want als onze zintuigen slechts een beperkte toegang tot de werkelijkheid verschaffen, als onze hersenen wat wij waarnemen vervolgens tot een bruikbaar beeld van de wereld ordenen, en als zelfs de wetenschap noodzakelijkerwijs met modellen werkt — waarop baseren wij dan onze overtuiging dat hetgeen wij als werkelijkheid ervaren ook werkelijk de werkelijkheid ís?
Dat is geen vraag waarop een elektronenmicroscoop noodzakelijkerwijs een antwoord kan geven.
Het is een zijnsvraag.
Ik hoef Hawking dan ook niet te laten ‘bewijzen’ wat Gurdjieff zei. Dat zou de zaak juist te eenvoudig maken. Veel interessanter is dat Hawking, vanuit een geheel andere invalshoek en binnen het kader van de moderne natuurkunde, een deur opent naar een fundamentele twijfel:
Is het beeld dat wij van de werkelijkheid hebben wel de werkelijkheid zelf?
En vervolgens kan Zelfkennis nog een stap verder gaan.
Niet alleen onderzoeken wat wij waarnemen, maar ook onderzoeken wie het is die waarneemt — en vooral: in welke toestand van bewustzijn die waarneming plaatsvindt. Daar ligt dan ook de veel wezenlijkere aansluiting met Gurdjieff.
Niet in de vaak gehoorde, maar te gemakkelijke uitspraak dat ‘de waarnemer de werkelijkheid schept’. Denk bijvoorbeeld even terug aan het befaamde 'double slit experiment' uit de film 'Down The Rabbit Hole'... Dat was alvast geen noodzakelijke consequentie van Hawking, en evenmin een correcte samenvatting van de kwantummechanica. De werkelijke vraag is veel eenvoudiger en tegelijk veel radicaler: Wie is het die denkt dat hij de werkelijkheid ziet?
En wanneer die waarnemer zelf slaapt — wat betekent dan de werkelijkheid die hij waarneemt?
0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0
Nota: Beste bezoeker,
Wist u dat u een korting op bepaalde artikelen die DIMschool aanbiedt kunt verkrijgen?...Klik op deze link - vindt datgene waarin u interesse stelt, verstuur een e-mail naar [email protected], en verwacht een antwoord. Achteraf: geen koopverplichting, natuurlijk. Alvast bedankt! :-)
"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."
- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -
- Ook kunt u via www.deinnerlijkemens.be met al onze activiteiten kennismaken -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!
Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB
- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we dan jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!
- Ook kan je dus in onze webshop iets aankopen, waaronder:
Archetypen vragenlijst
Kristallen schedels
Pendels
Purperen plaatjes
Wierook & Benodigdheden
Voor de 'Zoekers naar hun Innerlijke Waarheid' is er...: Eclecticus!
En, dan heb je nog ...
DIMschool biedt 10 interessante privé-sessies aan waaruit jij kan kiezen!
Dossier Zelfkennis: Over de Handleiding Pendelen van A tot Z
'Eclecticus': een korte introductie…
Wat is jouw Archetype ? En, ken je ook die van jouw partner?
Een Cursus in Wonderen - A Course in Miracles: een introductie.
Interesse in Kabbala en de Boom des Levens?
Pssst! Jij, ja jij! Leren werken met Runen?… De handleiding is beschikbaar!