Dossier Zelfkennis: Hoe komt het dat we nachtelijke droombeelden kunnen 'zien'?

Ooit al eens bij stilgestaan?…
door Tsenne Kikke - zaterdag 17 oktober 2026 18:29

Beste eclecticus,

Voor de lol stelde ik de volgende vraag aan ChatGPT...: "Onze hersenen, noch noch ogen kunnen 'zien'. En, bij fantoompijnen bijvoorbeeld 'zien' ze als het ware zelfs niet dat er een ledemaat ontbreekt, wat 'ziet' er dan wel?"

Met nog andere woorden: als je weet, dat al wat we via de zintuigen binnenkrijgen door de hersenen wordt verwerkt, die er een mentale constructie van maken, in welke mate kunnen we dan nog over 'zien' spreken?...

Anderzijds lijkt het er op dat 'licht' in ons brein te bespeuren is. Hoe anders zien we tijdens onze slaap dromen? Indien ze uit dezelfde materie als gedachten zouden bestaan, dan waren die beelden onzichtbaar. We zouden dan misschien enkel nog de emoties die ze voortbrengen ervaren.

ChatGPT: Je raakt hier aan een fundamenteel probleem dat zich niet alleen in de neurowetenschappen voordoet, maar ook in de filosofie van de waarneming en in de vraag wat we eigenlijk bedoelen wanneer we zeggen: "Ik zie iets". Ik zou jouw redenering in drie delen uiteennemen.

1. Wie of wat ziet er eigenlijk?

Je stelt dat de hersenen niet zien, en dat geldt in zekere zin ook voor de ogen. Dat onderscheid is belangrijk.

De ogen registreren licht dat door objecten wordt weerkaatst. Het netvlies zet die lichtprikkels om in elektrische signalen, die via zenuwbanen naar verschillende gebieden van de hersenen worden geleid. Daar vindt een complexe verwerking plaats, waardoor een visuele ervaring ontstaat.

Maar daarmee hebben we nog niet de vraag beantwoord die jij stelt: "Wie of wat ervaart uiteindelijk dat beeld?" De hersenen bevatten geen klein mannetje dat naar een intern scherm kijkt. Dat zou de vraag alleen maar verplaatsen: wie kijkt er dan naar het beeld in dat mannetje?

In de neurowetenschappen wordt de visuele ervaring daarom onderzocht als een proces dat ontstaat uit de activiteit van verschillende hersennetwerken. Hoe die activiteit precies samenhangt met de subjectieve ervaring — het feit dat er voor iemand daadwerkelijk iets te zien is — blijft een fundamenteel vraagstuk. Hier moeten we dus twee zaken uit elkaar houden:

- De verwerking van visuele informatie: wat het zenuwstelsel met de signalen doet.

- De bewuste visuele ervaring: het feit dat je bijvoorbeeld rood ziet, een gezicht herkent, of een landschap ervaart.

Dat we het eerste steeds beter begrijpen, betekent niet dat we daarmee het tweede volledig hebben verklaard.

2. Fantoompijn: hoe kan iemand iets voelen dat er niet meer is?

Je voorbeeld van fantoompijn is bijzonder relevant, al moeten we één onderscheid maken...

Bij iemand die een arm of been heeft verloren, kan de ervaring van dat lichaamsdeel blijven bestaan. Soms voelt het alsof het ontbrekende ledemaat nog aanwezig is; soms ervaart iemand er pijn, jeuk of een kramp in. Dat komt doordat de ervaring van een lichaamsdeel niet uitsluitend afhankelijk is van de actuele aanwezigheid ervan. De hersenen verwerken ook signalen uit zenuwbanen, lichaamsrepresentaties en eerder opgebouwde patronen. Na een amputatie kunnen die processen blijven bestaan of veranderen, waardoor gewaarwordingen ontstaan zonder dat het ledemaat nog aanwezig is.

Dat levert een belangrijke vaststelling op: de ervaring van iets vereist niet noodzakelijk dat het overeenkomstige voorwerp of lichaamsdeel op dat moment aanwezig is.

Maar wie of wat voelt die pijn? Vanuit wetenschappelijk perspectief spreken we van een pijnervaring die samenhangt met activiteit in het zenuwstelsel. We hebben geen afzonderlijke waarnemer in de hersenen nodig om die ervaring te verklaren.

Dat laat echter wel ruimte voor jouw diepere vraag: de beschrijving van de processen die met een ervaring samenhangen, is nog niet hetzelfde als een volledige verklaring van het feit dat die ervaring wordt beleefd.

3. Het licht in het brein: hoe en waarom zien we dromen?

ChatGPT: Hier vind ik jouw redenering bijzonder interessant... Wanneer je droomt, kunnen er beelden verschijnen die je als het ware van binnenuit ziet. Je ogen hoeven daarvoor geen overeenkomstige beelden uit de buitenwereld te ontvangen. Toch kun je kleuren, gezichten, landschappen en bewegingen ervaren. Dat laat zien dat de visuele ervaring niet uitsluitend afhankelijk is van licht dat op dat moment via de ogen binnenkomt. Tijdens dromen kunnen hersenprocessen visuele ervaringen voortbrengen zonder actuele visuele input uit de buitenwereld.

Je maakt vervolgens een interessante opmerking: Indien dromen uit dezelfde materie als gedachten zouden bestaan, dan waren ze onzichtbaar.

Daar zou ik een onderscheid aan willen toevoegen. Gedachten en droombeelden zijn niet noodzakelijk van een totaal verschillende materie gemaakt. Het zijn verschillende vormen van mentale activiteit, die bovendien met verschillende patronen van hersenactiviteit samenhangen.

Een gedachte kan bijvoorbeeld de abstracte inhoud hebben dat je gisteren iemand hebt ontmoet. Je hoeft daarbij geen beeld te ervaren. Maar je kunt je ook het gezicht van die persoon voorstellen. Dan kan er wél een visuele voorstelling ontstaan, zij het niet noodzakelijk even levendig als een droombeeld.

(ChatGPT begreep de vraag niet, zijnde: moesten droombeelden uit dezelfde materie als gedachten zijn samengesteld, zouden we die beelden niet ontwaren. Tevens is de mentale voorstelling van een gezicht niet evenwaardig als een gelaat die we in dromen ontwaren.)

Maar jouw opmerking over het licht gaat nog een stap verder... Wanneer je droomt, ervaar je niet alleen informatie die door je hersenen wordt verwerkt. Je beleeft een wereld waarin iets zichtbaar lijkt te zijn. Dat noemen we de fenomenale kant van de ervaring: hoe iets voor jou verschijnt. Het woord 'licht' kan hier twee betekenissen hebben:

- Fysisch licht: elektromagnetische straling die door het oog wordt opgevangen.

- Ervaren licht: het feit dat iets in een droom of voorstelling helder, gekleurd of zichtbaar verschijnt.

Die twee vallen niet samen. Een droombeeld kan als lichtgevend worden ervaren zonder dat er een overeenkomstige lichtbron in de buitenwereld aanwezig is. Dat je droombeelden ervaart, betekent dus niet dat er letterlijk licht in je hersenen schijnt zoals licht in een kamer. Het betekent dat hersenactiviteit gepaard kan gaan met een visuele ervaring. En precies daar komen we opnieuw bij jouw oorspronkelijke vraag uit.

4. Is er een verschil tussen informatie verwerken en werkelijk zien?

Binnen de neurowetenschappen kan men onderzoeken welke processen samenhangen met zien, dromen en verbeelden. Maar de vraag waarom en hoe die processen gepaard gaan met een beleefde ervaring, is daarmee niet volledig opgelost.

Ik zou jouw redenering willen afsluiten met één vraag, omdat die volgens mij de kern raakt van wat je onderzoekt: "Wanneer jij zegt dat er als het ware licht in het brein aanwezig is, bedoel je dan dat de hersenen een innerlijk beeld voortbrengen dat vervolgens wordt ervaren — of vermoed je dat er een vermogen tot zien bestaat dat niet samenvalt met de hersenen zelf?"

- Ik bedoelde: als je je in een verduisterde kamer bevindt (waaronder in dit geval: het brein) zie je niet wat die ruimte inhoudt. Daarvoor is licht nodig. Dus had ik over licht, die de beelden die door de hersenen werden geconstrueerd, aan ons toonbaar maken. De vraag was en blijft: waar komt dat 'licht' vandaan? En...:

- Dat een beeld bewust wordt ervaren, betekent nog niet dat de mens zichzelf bewust ervaart terwijl hij dat beeld ziet. Toch ben ikzelf soms wel degelijk bewust van het feit dat ik in mijn dromen de 'waarnemer' ben die naar de beelden kijkt.

- En, dat licht een vermogen is dat inherent is aan het brein, ook al begrijpen we nog niet hoe het werkt, schreef ik niet. "Waar komt dat licht vandaan?" is en blijft de hoofdvraag.

ChatGPT: Je hebt gelijk. Ik heb jouw vraag opnieuw in een richting gestuurd die jij niet bedoelde. Je vraagt niet of het licht inherent is aan de hersenen, maar waar het licht vandaan komt dat de door de hersenen geconstrueerde beelden voor ons zichtbaar maakt. En jouw opmerking over dromen voegt daar iets belangrijks aan toe: soms ben je niet alleen in een droom aanwezig, maar ben je je er ook van bewust dat je als waarnemer naar de droombeelden kijkt.

Daarmee moeten we drie zaken uit elkaar houden:

1. Het beeld: de inhoud die je waarneemt.
2. Het waarnemen: het feit dat het beeld aan je verschijnt.
3. De waarnemer: het besef dat jij degene bent die waarneemt.

Die drie kunnen in een droom zelfs afzonderlijk herkenbaar worden. Maar dan blijft jouw hoofdvraag overeind: wat maakt het beeld zichtbaar?

- In Eclecticus wordt er veel dieper op ingegaan, waarbij heel 'toevallig' de woorden 'In slaap vallen' een totaal nieuwe betekenis verkreeg! :-).

0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0

Nota: Beste bezoeker,

Wist u dat u een korting op bepaalde artikelen die DIMschool aanbiedt kunt verkrijgen?...Klik op deze link - vindt datgene waarin u interesse stelt, verstuur een e-mail naar [email protected], en verwacht een antwoord. Achteraf: geen koopverplichting, natuurlijk. Alvast bedankt! :-)

"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."

- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -

- Ook kunt u via www.deinnerlijkemens.be met al onze activiteiten kennismaken -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!

Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB

- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we dan jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!