Dossier Zelfkennis: Hoe het instinctieve aanvoelen van de realiteit aankweken?

Auteur
Tsenne Kikke

Geplaatst op
donderdag 27 augustus 2026 0:40

Beste eclecticus,

Vandaag trachtte ik me voor de zoveelste maal in Hoofdstuk 17 van 'Beëlzebubs verhalen aan zijn kleinzoon' te verdiepen. Ditmaal verkreeg dat hoofdstuk, getiteld 'Het Opper-absurde volgens de bewering van Beëlzebub' waarin onder andere beweert wordt dat onze Zon noch licht noch warmte geeft, mijn volledige aandacht. En natuurlijk betrok er opnieuw ChatGPT in de hoop mijn huidige denken aan te kunnen vullen, en stelde de volgende vraag:

"In Beelzebubs Tales' stootte ik op de term ‘het instinctieve aanvoelen van de realiteit’. Staat er ergens in dat boek meer uitleg over?

ChatGPT: Ja, en merkwaardig genoeg blijft Gurdjieff daar niet toe beperkt. De uitdrukking die u noemt — 'the instinctive sensing of reality' — krijgt in 'Beëlzebubs verhalen aan zijn kleinzoon' op verschillende plaatsen meer betekenis, maar telkens vanuit een iets andere hoek.

De belangrijkste plaats is inderdaad hoofdstuk 17, 'The Arch-Absurd...'. Daar gebruikt Gurdjieff de uitdrukking meteen aan het begin als uitgangspunt. Hij zegt dat dit een functie is die aan ieder driebreinig wezen in het heelal eigen zou zijn, maar die bij de aardse mens vrijwel verdwenen is. Vervolgens geeft hij het voorbeeld van dag en nacht, warmte en koude: de mens neemt verschijnselen waar, maar heeft volgens Gurdjieff geen instinctief juist aanvoelen meer van wat er werkelijk gebeurt. Doch is er een tweede passage die ik in uw verband misschien nóg interessanter vind.

(Nota: denk, bijvoorbeeld, aan mijn uitleg met betrekking tot 'Rust', waarbij we 'in werkelijkheid' aan een snelheid van bijna 1 miljoen km/uur door de ruimte suizen... Welke mens staat daar eventjes bij stil? Oké: waarom zou hij? :-))

Hoofdstuk 42

Veel later spreekt Beëlzebub in dat hoofdstuk over een andere functie die volgens hem bij de mens verloren is gegaan, namelijk: de 'sane instinct to believe in reality' — 'het gezonde instinct om in de werkelijkheid te geloven'. Gurdjieff verbindt het verdwijnen daarvan met het steeds verder 'dwindling of the psyche'.

Dat lijkt sterk op wat in hoofdstuk 17 met 'instinctive sensing of reality' wordt bedoeld, maar er zit een subtiel verschil in:

- sensing of reality → het direct aanvoelen van de werkelijkheid;
- believing in reality → een elementair, gezond vertrouwen dat wat werkelijk is ook werkelijk is.

Het gaat dus niet om 'intuïtie' in de gebruikelijke betekenis van een plotseling voorgevoel. Eerder om een voorafgaand vermogen tot werkelijkheidswaarneming, vóórdat het verstand (lees: formatorisch apparaat) er zijn interpretaties, verklaringen en associaties overheen legt.

Dat wordt mooi zichtbaar in hoofdstuk 17. De aardse mens ziet bijvoorbeeld de zon, voelt warmte en ziet licht, en maakt daar vervolgens een verklaring van. Maar Gurdjieff stelt de vraag: wat nemen wij nu eigenlijk rechtstreeks waar, en wat hebben wij er alleen maar als verklaring van gemaakt? De hele absurde uiteenzetting over de Zon is een manier om precies dát onderscheid voelbaar te maken.

Er bestaat bovendien een zeer bruikbare index op 'Beëlzebub's verhalen' waarin 'instinctive sensing of reality' apart wordt vermeld bij hoofdstuk 17, pagina 134. Interessant is dat dezelfde index bij 'instinct' ook een lange reeks andere plaatsen noemt, waaronder 'being instinct'.

En nog een aanwijzing: in hoofdstuk 40 spreekt Gurdjieff over mensen die een bepaald 'hidden meaning' instinctief aanvoelden — in dat geval bij de Chinese zevenvoudige verdeling van het octaaf. Hij contrasteert dat opnieuw met de moderne mens, die de vorm wel gebruikt maar het onderliggende betekenisvolle principe niet meer instinctief aanvoelt.

Dus, als u precies binnen Beëlzebub wilt blijven, zou ik deze vier plaatsen naast elkaar leggen:

1. Hoofdstuk 17, p. 134 — instinctive sensing of reality → de meest rechtstreekse uitleg.

2. Hoofdstuk 38, rond pagina 787 — 'a more or less correct instinctive sensing of certain cosmic truths' → hier wordt het vermogen gekoppeld aan het geleidelijk opdoen van werkelijke gegevens uit het leven zelf.

3. Hoofdstuk 40, rond pagina 858/915 — instinctief aanvoelen van een verborgen betekenis → hier ziet u dat 'instinctief' niet hetzelfde is als primitief of onberedeneerd; het kan juist betrekking hebben op iets wat het gewone denken niet meer kan waarnemen.

4. Hoofdstuk 42, pagina 938 — 'sane instinct to believe in reality' → waarschijnlijk de belangrijkste aanvullende passage als u wilt begrijpen wat Gurdjieff met 'reality' bedoelt.

Mijn indruk is daarom dat u met die ene zin een belangrijk begrip van Gurdjieff hebt aangeraakt. Het is niet zomaar een terloopse formulering. Het raakt aan zijn onderscheid tussen wat de mens werkelijk waarneemt, wat hij denkt waar te nemen, en wat hij vervolgens in zijn hoofd construeert.

- Word in de rubriek Eclecticus uitgebreid vervolgd -

Nota: Beste bezoeker,

Wist u dat u een korting op bepaalde artikelen die DIMschool aanbiedt kunt verkrijgen?...Klik op deze link - vindt datgene waarin u interesse stelt, verstuur een e-mail naar [email protected], en verwacht een antwoord. Achteraf: geen koopverplichting, natuurlijk. Alvast bedankt! :-)

"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."

- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -

- Ook kunt u via www.deinnerlijkemens.be met al onze activiteiten kennismaken -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!

Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB

- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we dan jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!