Kan een 'ik' die in Zelfkennis interesse stelde langzaamaan verdwijnen?

Een vraagje met betrekking tot Zelfkennis.
door Tsenne Kikke - zondag 5 juli 2026 17:28

In mijn vorige blog staat: "Wat in onderstaand filmpje eveneens sterk naar voren komt, is de metamorfose die iedere mens kan ondergaan van zodra men met een aandoening wordt geconfronteerd. Plots ben je een ander iemand, waarmee je moet leren omgaan... Het is alsof je een totaal nieuwe ik aan het creëren bent, die totaal onbewust vele bestaande ikken achter de coulissen zal doen verdwijnen."

Anders gezegd: vanwege het feit dat COPD ongeneesbaar is - en, dat tijdens elk verouderingsproces de symptomen alleen maar kunnen verergeren, is het onvermijdelijk dat veel zaken nooit meer kunnen worden uitgevoerd. Vooral, omdat ik ook last van een minder goed functionerend proprioceptief systeem proprioceptie begin te krijgen. Bijvoorbeeld: soms voel ik mijn rechterarm niet meer, alhoewel ik me bewust ben dat hij er nog is. En, vanavond was mijn wijsvinger aan de beurt... Ik kon hem niet gebruiken, enkel naar kijken. Vreemd, hé! Kortom: die 'ikken' die nog bepaalde dingen wensten te ervaren, moeten dus het 'zwijgen worden opgelegd'. Dat kan zowel bewust als onbewust - oftewel: mechanisch/automatisch - geschieden. Maar, laten we een ander voorbeeld nemen dat op zichzelf geen aandoening is...

Over Androgynie staat er op Wikipedia, de vrije encyclopedie, het volgende over te lezen...

Als het gaat om biologie betekent het bijvoeglijk naamwoord 'androgyn' volgens het 'Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal': 'tweeslachtig, hermafrodiet' - en, als het gaat om personen: 'met zowel mannelijke als vrouwelijke karaktereigenschappen'. Als het om mensen gaat, betekent het dus niet intersekse, travestie, transgenderisme of transseksualiteit.

Androgynie wordt op drie verschillende manieren omschreven:

- Zich androgyn voelen. Een persoon die zich niet mannelijk en niet vrouwelijk voelt, zich juist mannelijk én vrouwelijk voelt of iemand die gevoelsmatig tussen beide seksen staat.

- Androgyn zijn uit vrije wil. Een persoon die zich niet wenst te conformeren aan de tweedeling man-vrouw. Dit kan verschillende redenen hebben, bijvoorbeeld een spirituele, wat tot ver in de oudheid teruggaat. Belangrijk hierbij is dat God namelijk als mannelijk en vrouwelijk gezien wordt en de complete mens kan dan ook alleen maar mannelijk en vrouwelijk zijn, androgyn dus. Androgynie kan hierdoor ook als een alternatieve levenswijze gezien worden.

- Zich androgyn uiten. Een persoon die uiterlijke kenmerken vertoont van het andere geslacht, zonder daarbij volledig door het leven te gaan als iemand van het andere geslacht (zie hiervoor transgender). Dit kan geuit worden door middel van kleding, make-up en/of gedrag. Soms komt het voor dat iemand een androgyn uiterlijk heeft, alleen als reactie op het heersende modebeeld of als rebelse houding. Ook veel muzikanten bedienen zich, in meer of mindere mate, van een androgyn uiterlijk. Voorbeelden zijn Patti Smith, Bill Kaulitz van Tokio Hotel, David Bowie, Jett Rebel, David Sylvian van Japan, Brian Molko van Placebo, topmodel Agyness Deyn, Prince, Michael Jackson, Boy George van Culture Club en de bands Marilyn Manson en Starbenders. Ook is het een belangrijk onderdeel van het uiterlijk van Japanse visual-keibands.

- Vaak hebben mensen kenmerken van al deze drie omschrijvingen.

Een voorkomende eigenschap is dat hun gezicht eigenschappen van beide geslachten vertoont of afwijkt naar het andere geslacht. Dit wordt meestal bedoeld met "er androgyn uitzien". Het kan echter ook betrekking hebben op het dragen van geslachtsneutrale kledij.

Ook in dit geval doet die nieuwe ik - totaal onbewust - veel bestaande ikken achter de coulissen verdwijnen. Ook een eventuele 'ik', die in Zelfkennis interesse stelde en besefte dat hij een lichaam heeft, maar dat lichaam niet is???

"Wie ben ik?" volgens de leer van Gurdjieff.

Volgens de leer van George Gurdjieff is de vraag "Wie ben ik?" niet iets wat je met een intellectueel antwoord oplost. Zijn antwoord zou ongeveer als volgt luiden: "Je weet nog niet wie je bent, omdat je jezelf niet werkelijk kent."

Gurdjieff stelde dat de meeste mensen in een toestand van 'slaap' of mechanisch functioneren leven. Jezus kon van zichzelf zeggen: "Ik Ben die Ik Ben", maar wij denken dat we één, stabiele 'ik' zijn, doch volgens Gurdjieff bestaat een mens uit vele verschillende, vaak tegenstrijdige 'ikjes'. Op het ene moment zegt een deel van je: "Ik wil gezond leven." Een uur later zegt een ander deel: "Ik wil taart." En, elk van die honderdtallen stemmen, die elkaar voortdurend afwisselen, noemt zichzelf 'ik'.

De centrale opdracht is daarom zelfobservatie. Niet jezelf analyseren of beoordelen, maar nauwkeurig leren waarnemen:

- Welke gedachten verschijnen?
- Welke emoties nemen het over?
- Welke gewoonten sturen mijn gedrag?
- Welk 'ik' uit welk centrum spreekt op dit moment?

Door deze observatie ontstaat volgens Gurdjieff een dieper bewustzijn, geleidelijk. Hij noemde een belangrijke oefening zelf-herinnering: tegelijkertijd bewust zijn van de buitenwereld én van jezelf als degene die waarneemt. Bijvoorbeeld: je voert een gesprek en bent je tegelijkertijd bewust van je lichaam, je aanwezigheid, jouw omgeving en het feit dat jij luistert en er iemand is die jou aanhoort.

Pas door langdurig bewust werk kan volgens zijn leer iets ontstaan wat hij werkelijke individualiteit of een blijvend 'Ik' noemde. Dat is niet automatisch gegeven bij de geboorte, maar iets dat ontwikkeld moet worden.

Samengevat zou Gurdjieff's antwoord op de vraag "Wie ben ik?" ongeveer als luiden: "Op dit moment ben je een veelheid van wisselende 'ikken' die mechanisch reageren. Door bewustzijn, zelfobservatie en zelfherinnering kun je geleidelijk ontdekken – en uiteindelijk vormen – wie je werkelijk bent."

- Essentie is datgene waarmee je geboren wordt: je aangeboren kwaliteiten, aanleg en oorspronkelijke natuur. De essentie is levend, echt en spontaan.

- Persoonlijkheid is grotendeels wat je na de geboorte verwerft: opvoeding, cultuur, overtuigingen, rollen, gewoonten en identificaties. Persoonlijkheid is noodzakelijk, maar kan volgens Gurdjieff zo dominant worden dat de essentie nauwelijks nog tot ontwikkeling komt.

Wanneer je zegt: "Is die 'Ik' niet eerder verbonden met datgene wat na de geboorte uit onze essentie groeit?"... sluit dat goed aan bij Gurdjieff's gedachte. Het blijvende 'Ik' is volgens hem niet simpelweg de essentie zoals die bij de geboorte aanwezig is. Het ontstaat wanneer de essentie zich verder ontwikkelt en geleidelijk de leiding krijgt, en zich met de ware persoonlijkheid verbindt, terwijl de diverse oneigene persoonlijkheden geordend worden en niet langer mechanisch over het lichaam regeren.

Met andere woorden: de essentie is het originele zaad, net zoals een eikel het zaad van de toekomstige eik is. De vele persoonlijkheden zijn het materiaal dat zich daaromheen heeft opgebouwd. Anders gezegd: de aangekweekte maskers. Het werkelijke Ik is de vrucht van bewust innerlijk werk, waarin essentie en de ware persoonlijkheid op de juiste manier worden geïntegreerd.

Gurdjieff waarschuwde zelfs dat veel mensen sterven zonder dat zo'n blijvend 'Ik' ooit werkelijk is gevormd. Dat klinkt streng, maar zijn punt was dat eenheid van bewustzijn geen vanzelfsprekend gegeven is; ze vraagt oefening, en vereist inspanning; een inspanning, die de gewone mens zich niet wenst maar ook niet hoeft te getroosten.

Wanneer de meeste mensen aan zichzelf de vraag: "Wie ben ik?" stellen, dan antwoordt het één of ander toevallig aanwezig ikje met, bijvoorbeeld: "Ik ben leraar", "Ik ben introvert", "Ik ben vader", "Ik ben iemand die...", en zo meer: allemaal beschrijvingen van rollen, herinneringen en identificaties.

De essentie is echter ook nog niet het uiteindelijke 'Ik'. Zij is het oorspronkelijke potentieel, en kan nog onvolwassen of onvoldoende ontwikkeld zijn. Maak iemand dronken, en zie hoe de persoon zich daadwerkelijk gedraagt. Gurdjieff zou daarom niet zeggen: "Jij bént je essentie," maar eerder: "Jouw essentie is datgene wat de mogelijkheid in zich draagt om een werkelijk Ik in jezelf te ontwikkelen".

Volgens ChatGPT verloopt het ongeveer als volgt:

- Je begint vanuit de persoonlijkheid, omdat die nu eenmaal het grootste deel van je leven bestuurt.

- Door zelfobservatie ontdek je dat die persoonlijkheid grotendeels mechanisch is.

- Daardoor krijgt de essentie steeds meer ruimte om zich te ontwikkelen.

- Uit dat bewuste werk kan een stabiel, werkelijk 'Ik' ontstaan dat niet meer voortdurend wisselt.

Dus, als je tijdens het innerlijk werk de vraag stelt: "Wie ben ik?", richt je die uiteindelijk niet aan de persoonlijkheid. Je richt haar ook niet uitsluitend aan de essentie zoals die nu is. Je gebruikt de vraag om te ontdekken wie in jou op dit moment spreekt en om ruimte te maken voor dat diepere centrum dat zich nog aan het vormen is.

Je formulering "de essentie die geleidelijk de leiding krijgt" vind ik daarom heel passend binnen Gurdjieff's denken. Alleen zou hij eraan toevoegen dat wanneer de essentie de leiding krijgt, er nog iets nieuws ontstaat: een bewuste, duurzame individualiteit. Dat is meer dan alleen essentie; het is een ontwikkelde essentie die een stabiel centrum van bewustzijn heeft gevormd.

Terug naar ons uitgangspunt...

Een androgyne uitstraling is op zichzelf een normale variatie. Mensen verschillen van nature in hun uiterlijk, lichaamsbouw en genderexpressie. Sommigen hebben een uiterlijk dat niet duidelijk binnen traditionele ideeën van 'mannelijk' of 'vrouwelijk' valt.

In elk geval is een androgyne uitstraling op zichzelf een normale variatie en betekent niet dat iemand een medisch probleem heeft. Maar, iemand die aan zelfkennis doet, en dan plots met androgynie geconfronteerd wordt, kan zich met-ter-tijd met die nieuwe persoonlijkheid gaan identificeren; en misschien wel ten koste van de innerlijke groei.

Binnen de leer van George Gurdjieff is een centraal idee dat de mens zich gemakkelijk identificeert met verschijnselen die in hem opkomen: gedachten, emoties, rollen, lichamelijke veranderingen of nieuwe zelfbeelden. Volgens die visie vormt elke identificatie een belemmering voor bewustzijn en innerlijke ontwikkeling.

Vanuit dat perspectief zou je kunnen zeggen:

- Als iemand plots een androgyner uiterlijk of een gevoel van androgynie ervaart, kan hij of zij zich daar sterk mee gaan identificeren.

- Die identificatie kan vervolgens een nieuwe 'persoonlijkheid' of ego-rol worden: "Dit ben ik."

In de Gurdjieff-leer zou niet de androgynie het probleem zijn, maar de identificatie ermee. Precies hetzelfde zou volgens die leer kunnen gebeuren met succes, spiritualiteit, ziekte, slachtofferschap, intelligentie of welke identiteit dan ook.

Daarom zou een Gurdjieff-beoefenaar eerder proberen waar te nemen: "Er is een ervaring van androgynie" in plaats van: "Ik bén deze nieuwe identiteit".

Dat betekent niet dat iemand zijn ervaring moet ontkennen of onderdrukken, integendeel: met liefde omarmen, zonder zich ermee totaal te vergroeien. Anders gezegd: het gaat er juist om de ervaring bewust waar te nemen zonder er volledig mee samen te vallen.

Dus binnen de Gurdjieff-leer is de kern niet dat androgynie een obstakel is, maar dat identificatie met welke nieuwe identiteit dan ook de innerlijke groei kan afremmen.

Nawoord

In de Werkgroep werd er al tientallen malen gezegd dat van de 24 uren van elke dag minstens 15 minuten tot een half uur aan Innerlijk Werk zou moeten worden besteed. Langer mag ook. Denk, bijvoorbeeld, aan een nieuwe taal aanleren - of piano leren spelen. Ga je er dan slechts 15 minuten of een half uur aan besteden? Elke dag? Of, eenmaal per maand?... :-)

Oké, een vereiste is wel dat je zin hebt in die nieuwe taal of pianolessen. Niet jij, natuurlijk: maar dat iets in jou waarmee je geboren bent. :-)

"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."

- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -

- Ook kunt u via www.deinnerlijkemens.be met al onze activiteiten kennismaken -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!

Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB

- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we dan jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!