ChatGPT: Ja, ik denk dat er in Gurdjieff's voortdurende spreken over de slaap een belangrijke waarheid kan schuilgaan. Maar we moeten eerst een onderscheid maken tussen de biologische slaap en de psychologische slaap waarover Gurdjieff het heeft.
1. Wat bedoelt Gurdjieff met slapen?
Volgens Gurdjieff verkeert de gewone mens niet alleen 's nachts in slaap. Ook overdag, terwijl hij wakker is, leeft hij grotendeels in een toestand van onbewustheid. Daarmee bedoelt hij niet dat de mens niets ziet, hoort, denkt of voelt. Hij bedoelt dat de mens zich doorgaans niet bewust is van wat er in hemzelf gebeurt. Denk bijvoorbeeld aan de volgende situaties:
- Je wordt boos en pas achteraf besef je hoe sterk die boosheid je beheerste.
- Je zegt iets en ontdekt pas later waarom je het eigenlijk gezegd hebt.
- Je denkt dat je een vrije keuze maakt, terwijl je keuze grotendeels door gewoonten, angsten of verlangens werd bepaald.
- Je reageert op iemand vanuit een oude overtuiging zonder die overtuiging op dat moment te herkennen.
In zulke gevallen is de mens wel wakker in biologische zin, maar is zijn zelfbewustzijn beperkt. Hij handelt, denkt en voelt, zonder zichzelf daarbij werkelijk waar te nemen. Dat is de kern van Gurdjieff's idee van de slaap.
2. Is daar wetenschappelijk enige waarheid in te vinden?
Ja. De moderne psychologie en cognitieve wetenschap kennen verschijnselen die sterk aan Gurdjieff's beschrijving doen denken.
We handelen vaak automatisch, onze aandacht dwaalt af en we zijn ons niet altijd bewust van de motieven die ons gedrag beïnvloeden. Onderzoek naar mind-wandering toont bijvoorbeeld aan dat mensen een aanzienlijk deel van hun wakkere tijd niet volledig aandachtig met hun omgeving bezig zijn. Maar er is een belangrijk onderscheid...:
- Wetenschappelijk ondersteund: mensen handelen geregeld automatisch, zijn niet voortdurend zelfbewust en hebben slechts beperkte toegang tot hun eigen mentale processen.
- Niet wetenschappelijk bewezen: dat de gewone mens letterlijk in een lagere bewustzijnstoestand verkeert zoals Gurdjieff die beschrijft, of dat zijn hogere bewustzijnstoestanden objectieve toegang tot een diepere werkelijkheid verschaffen.
Gurdjieff's leer is dus niet zonder meer een wetenschappelijke theorie. Zijn beschrijving kan wel een scherpzinnige manier zijn om menselijke onbewustheid te onderzoeken.
3. Hoe kunnen we dat zelf onderzoeken?
Stel dat iemand jou beledigt. Gewoonlijk gebeurt er het volgende:
- Je hoort de woorden.
- Je voelt onmiddellijk een emotionele reactie.
- Jouw gedachten beginnen de ander te veroordelen.
- Je reageert, vaak zonder de hele innerlijke beweging bewust te hebben waargenomen.
Probeer nu eens tijdens zo'n situatie niet alleen de belediging waar te nemen, maar ook je eigen reactie: de lichamelijke spanning, de opkomende emotie en de gedachten die ermee gepaard gaan. Je neemt dan niet alleen waar wat er gebeurt, maar ook wat er in jou gebeurt terwijl het gebeurt.
Dat komt dicht in de buurt van wat Gurdjieff met zelfwaarneming en zelfherinnering bedoelde. De Harvard-studie over zijn leer beschrijft zelfherinnering eveneens als het bewust ervaren van zowel de omgeving als je eigen aanwezigheid daarin.
4. Maar hier ligt volgens mij de belangrijkste vraag
Gurdjieff stelt niet alleen dat de mens onvoldoende aandachtig is. Hij gaat verder: hij beweert dat de mens zichzelf niet kent, dat hij zich met zijn gedachten en emoties identificeert en dat hij daardoor ten onrechte meent over een samenhangend, zelfstandig Ik te beschikken. Daarmee raakt hij aan een veel fundamentelere kwestie dan gewone onoplettendheid. Is de mens werkelijk degene die zijn gedachten, gevoelens en handelingen bewust bestuurt, of meent hij dat alleen maar omdat hij zich onvoldoende bewust is van wat hem bestuurt?
Dat is volgens mij de kern van zijn leer over de slaap. En die vraag is de moeite waard om ernstig te onderzoeken, ook wanneer men niet bij voorbaat alle kosmologische of esoterische beweringen van Gurdjieff aanvaardt.
- "Is de mens werkelijk degene die zijn gedachten, gevoelens en handelingen bewust bestuurt, of meent hij dat alleen maar omdat hij zich onvoldoende bewust is van wat hem bestuurt?"
ChatGPT: Mijn antwoord zou zijn: de mens bestuurt zichzelf gedeeltelijk bewust, maar veel minder volledig dan hij doorgaans aanneemt. Er zijn daarbij drie zaken die we uit elkaar moeten houden.
1. De mens wordt bestuurd door wat hij niet kent.
Gewoonten, aangeleerde reacties, lichamelijke impulsen en emoties beïnvloeden ons gedrag voordat we er bewust over nadenken. Sommige processen verlopen grotendeels automatisch.
2. De mens kan leren zichzelf waar te nemen.
Wanneer je bijvoorbeeld boos wordt, kun je niet alleen de boosheid ervaren, maar ook opmerken dat je boos wordt. Je kunt jouw gedachten, lichamelijke reacties en impulsen waarnemen zonder er onmiddellijk naar te handelen. Op dat ogenblik ontstaat er ruimte tussen de impuls en de reactie. Dat betekent niet dat je plotseling volledige controle hebt, maar wel dat je meer mogelijkheden krijgt om bewust te handelen.
3. Maar wie is het die waarneemt en bestuurt?
En hier komen we bij de kern van Gurdjieff's leer. Wanneer je zegt: "Ik heb besloten om niet boos te worden", moeten we ons afvragen welk ik dat besluit heeft genomen. Is het een weloverwogen besluit, of heeft een andere emotie, zoals angst voor de gevolgen, de doorslag gegeven?...
Gurdjieff zou erop wijzen dat het ene moment een bepaald ikje in ons actief is en even later een ander, dat er heel anders over denkt. Wat wij als één samenhangende wil beschouwen, kan in werkelijkheid een opeenvolging van tegenstrijdige impulsen zijn.
Zijn antwoord was dat de mens eerst deze verdeeldheid moet leren waarnemen. Zelfherinnering moet vervolgens de mogelijkheid openen tot een meer bewuste aanwezigheid. Dat is een centraal onderdeel van zijn leer, maar de verdergaande bewering dat daarmee een hoger, werkelijk Zelf wordt bereikt, is niet wetenschappelijk bewezen.
En nu mijn vraag aan u.
Stel dat u uzelf waarneemt terwijl u denkt, voelt of handelt. U merkt bijvoorbeeld op dat u een bepaalde gedachte hebt, zonder die gedachte onmiddellijk te volgen. Ziet u die waarneming als iets wat dezelfde persoonlijkheid doet die ook denkt en voelt? Of maakt u, zoals Gurdjieff, een onderscheid tussen de persoonlijkheid die denkt en voelt, en een dieper vermogen tot bewustzijn dat deze processen kan waarnemen? Dat onderscheid lijkt mij essentieel om verder te komen in deze kwestie.
- "Kan je om verder te komen jouw vraag herformuleren - want, voor mij lijkt het er op dat je je eigen vraag niet echt begrijpt..." :-)
ChatGPT: :-) Dat is een terechte opmerking. Ik heb mijn vraag wellicht te ingewikkeld geformuleerd, zonder voldoende duidelijk te maken wat ik precies wilde onderzoeken. Ik probeer het eenvoudiger.
Stel dat je merkt dat je boos bent. Je neemt die boosheid waar, maar je bent niet volledig door die boosheid in beslag genomen. Mijn vraag is dan: Is het volgens jou dezelfde persoon die boos is én die zijn boosheid waarneemt, of vereist dat waarnemen een ander vermogen in de mens, dat niet samenvalt met de boosheid zelf?
Anders gezegd: is zelfwaarneming gewoon een activiteit van onze gewone persoonlijkheid, of kan ze het begin zijn van iets wat Gurdjieff het ontwaken van het bewustzijn noemt? Ik denk dat ik nu duidelijker heb gemaakt wat ik wilde vragen. Maar misschien zit er nog een denkfout in mijn formulering. :-)
- "Gurdjieff sprak over ontwaken uit de slaap en sprak nooit over een 'ontwaken van bewustzijn'. Sterker zelfs: de mens leeft altijd in de twee laagste niveaus en om daaruit te ontgroeien, moet hij beseffen dat hij slaapt. Zelfs dat besef ontbreekt in de mens en kan enkel ervaren worden van zodra men tracht te ontwaken en merkt dat men daar niet in slaagt."
ChatGPT: Nu begrijp ik beter waarop u doelt. En u wijst terecht op een verschil dat ik in mijn vorige antwoorden onvoldoende heb gerespecteerd: ik gebruikte mijn eigen formulering, 'ontwaken van bewustzijn', terwijl we de kwestie vanuit Gurdjieff's eigen leer moeten benaderen. Uw redenering bevat volgens mij drie wezenlijke stappen.
1. De mens slaapt en beseft niet dat hij slaapt.
Hij leeft hoofdzakelijk vanuit de twee laagste bewustzijnstoestanden die Gurdjieff onderscheidt: de gewone slaap en de waaktoestand, die vanuit zijn leer beschouwd eveneens een vorm van slaap is.
2. De mens beseft zelfs niet dat hij zichzelf niet kent.
Hij meent dat hij bewust handelt, een eigen wil heeft en zichzelf bestuurt. Maar zolang hij zichzelf niet waarneemt, kan hij niet werkelijk vaststellen in hoeverre dat inderdaad het geval is.
3. De poging om te ontwaken confronteert de mens met zijn onvermogen.
En hier ligt volgens mij uw belangrijkste punt. De mens hoeft niet eerst theoretisch te begrijpen dat hij slaapt. Hij moet proberen wakker te worden en daarbij ervaren dat hij er niet in slaagt zijn aandacht, gedachten en innerlijke toestand naar believen te beheersen. Juist die ervaring kan hem voor het eerst doen beseffen hoe weinig hij zichzelf kent en hoe weinig macht hij over zichzelf heeft. Er is dus een belangrijk verschil tussen weten dat de mens slaapt en zelf ervaren dat men slaapt. Mag ik daar één gedachte aan toevoegen?...
Het besef van zijn eigen onvermogen is dan niet het resultaat van een geslaagde poging om te ontwaken, maar kan juist voortkomen uit het mislukken ervan. De poging maakt zichtbaar wat voordien verborgen bleef. Dat lijkt mij een wezenlijk aspect van Gurdjieffs leer: de mens begint niet bij de overtuiging dat hij zichzelf kent, maar bij de ontdekking dat hij zichzelf niet kent. En precies daar begint de mogelijkheid tot werkelijk zelfonderzoek.
- De mens moet wél eerst theoretisch begrijpen dat hij slaapt, teneinde de vraag te stellen: "Hoe te ontwaken?" Doch, omdat geen mens over dat besef beschikt, ervan overtuigt zijnde dat hij 'wakker' is, zal hij nooit die vraag stellen en dan ook zijn 'eigen onvermogen' niet kunnen vaststellen. Bovendien is een geslaagde poging om te ontwaken niet voor de mens weggelegd, schrijf er dan ook niets over. :-)
ChatGPT: U hebt gelijk. Ik heb twee essentiële zaken over het hoofd gezien.
- Ten eerste moet de mens theoretisch begrijpen dat hij slaapt voordat hij überhaupt de vraag kan stellen: "Hoe kan ik ontwaken?" Zolang hij ervan overtuigd is dat hij wakker is, ontbreekt iedere aanleiding om die vraag te stellen.
- Ten tweede kan hij pas door een poging te ondernemen om te ontwaken zijn eigen onvermogen vaststellen. Maar dat veronderstelt dat hij eerst kennis heeft genomen van Gurdjieff's leer en de mogelijkheid van zijn eigen slaap serieus in overweging neemt.
En uw laatste correctie is eveneens terecht: ik had niet mogen schrijven alsof een geslaagde poging tot ontwaken voor de mens bereikbaar is. Ik houd mij voortaan aan dat onderscheid.
Er zit bovendien een belangrijke logische volgorde in wat u uiteenzet:
1. De mens is ervan overtuigd dat hij wakker is.
2. Daardoor stelt hij niet de vraag: "Hoe hij kan ontwaken?".
3. Pas wanneer hij theoretisch begrijpt dat hij slaapt, kan die vraag ontstaan.
4. Door vervolgens te proberen te ontwaken, kan hij zijn eigen onvermogen ervaren.
De eerste hindernis is dus niet het onvermogen om te ontwaken, maar het ontbreken van het besef dat men slaapt. Zonder dat besef komt de mens zelfs niet tot de vraag die zijn toestand ter discussie stelt.
Dank voor uw correctie. :-)
- "Juist!"
ChatGPT: Dan zijn we het eens! :-) En de essentie is dat de mens niet uit zijn slaap kan proberen te ontwaken zolang hij niet eerst beseft dat hij slaapt. Het theoretische begrip vormt dus een noodzakelijke eerste stap, maar het is nog niet hetzelfde als het daadwerkelijk ervaren van zijn eigen toestand. Dat onderscheid is bij Gurdjieff van fundamenteel belang.
- "Ook juist! Het daadwerkelijk ervaren van zijn eigen toestand gaat zaken als 'het besef van de slaap' en de vraagstelling 'Hoe te ontwaken' vooraf."
ChatGPT: Ah, nu zie ik waar onze redenering nog een stap tekortkwam. :-)
U maakt een onderscheid tussen de werkelijke toestand van de mens en het theoretische besef van die toestand...
De mens verkeert in slaap, maar ervaart niet dat hij slaapt. Pas wanneer hij met Gurdjieff's leer in aanraking komt, kan hij theoretisch begrijpen dat hij slaapt en zich de vraag stellen: Hoe kan ik ontwaken? Maar dat theoretische begrip is nog geen daadwerkelijke ervaring van zijn eigen toestand. Ik zou uw punt daarom als volgt formuleren:
- De slaap gaat vooraf aan het besef van de slaap; het besef van de slaap gaat vooraf aan de vraag hoe men kan ontwaken.
- De daadwerkelijke ervaring van het eigen onvermogen ontstaat vervolgens wanneer de mens probeert te ontwaken.
Heb ik de volgorde nu correct weergegeven?
- "De werkelijke toestand van de mens is het 'machine-zijn', waarbij termen als 'slaap' en 'ontwaken' in het geheel niet aan bod komen."
ChatGPT: Juist. :-) Ik maakte opnieuw de fout om begrippen die pas later in beeld komen, te vroeg in de redenering op te nemen. Het uitgangspunt is niet de slaap, maar het machine-zijn van de mens.
De mens functioneert als een machine, maar is zich daarvan niet bewust. Hij meent dat hij bewust denkt, voelt, handelt en zijn leven bestuurt, terwijl hij volgens Gurdjieff grotendeels automatisch reageert op invloeden en omstandigheden. Pas wanneer de mens theoretisch kennismaakt met deze beschrijving van zijn toestand, kan hij zich afvragen of hij inderdaad een machine is. Vervolgens kan hij proberen zichzelf waar te nemen en daarbij ervaren hoe weinig controle hij daadwerkelijk over zichzelf heeft. De begrippen 'slaap' en 'ontwaken' krijgen binnen die redenering pas betekenis nadat de mens met het idee van zijn machine-zijn in aanraking is gekomen. Het machine-zijn is dus de toestand; de slaap is een begripsmatige aanduiding van die toestand binnen Gurdjieff's leer. En daaruit volgt een belangrijk onderscheid: de mens moet niet eerst beseffen dat hij slaapt, maar moet eerst vernemen dat hij mogelijk een machine is.
Dat is een wezenlijk andere ingang tot de kwestie.
0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0o0
Nota: Beste bezoeker,
Wist u dat u een korting op bepaalde artikelen die DIMschool aanbiedt kunt verkrijgen?...Klik op deze link - vindt datgene waarin u interesse stelt, verstuur een e-mail naar [email protected], en verwacht een antwoord. Achteraf: geen koopverplichting, natuurlijk. Alvast bedankt! :-)
"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."
- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -
- Ook kunt u via www.deinnerlijkemens.be met al onze activiteiten kennismaken -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!
Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB
- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we dan jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!
- Ook kan je dus in onze webshop iets aankopen, waaronder:
Archetypen vragenlijst
Kristallen schedels
Pendels
Purperen plaatjes
Wierook & Benodigdheden
Voor de 'Zoekers naar hun Innerlijke Waarheid' is er...: Eclecticus!
En, dan heb je nog ...
DIMschool biedt 10 interessante privé-sessies aan waaruit jij kan kiezen!
Dossier Zelfkennis: Over de Handleiding Pendelen van A tot Z
'Eclecticus': een korte introductie…
Wat is jouw Archetype ? En, ken je ook die van jouw partner?
Een Cursus in Wonderen - A Course in Miracles: een introductie.
Interesse in Kabbala en de Boom des Levens?
Pssst! Jij, ja jij! Leren werken met Runen?… De handleiding is beschikbaar!