(On)waarzegsters en andere leugens

Spiritualiteit is een speciaal vakgebied. Naast de mensen die kennis en ervaring bezitten is er in het wereldje ook heel veel kwakzalverij. En dat is wellicht allemaal niet eens kwaad bedoeld.

Onwetendheid speelt hierin de grootste rol. En dat begint eigenlijk al vanaf jouw geboorte. Jouw papa en mama wisten toen alles. En hoewel die brave mensen het nooit slecht bedoelden, hebben ze je vast van alles wijsgemaakt. Tot de dag dat je vaderlief zelf de cadeautjes onder de boom zag leggen in plaats van Sinterklaas, was je er allicht heilig van overtuigd dat de man met de lange witte baard speciaal voor jou (en je vriendjes en vriendinnetjes) uit Spanje aankwam en in een mum van tijd alle kindjes uit alle windstreken voorzag van het nieuwste en leukste speelgoed.

Leugens worden pas ontkracht als de waarheid naar boven komt. Het probleem begint echter wanneer het moeilijk wordt om de waarheid te verifiëren. En over spiritualiteit weten de meeste mensen nu eenmaal niet veel. In het land van de blinden is de eenoog koning.

In dit artikel laten we de waarheid even voor wat het is, maar proberen we erachter te komen hoe waarzeggers soms spectaculair veel dingen over ons kunnen zeggen, wat de zin en onzin van persoonlijkheidstesten is en of astrologie wel enige waarde heeft.

Cold Reading

Cold Reading is een Engelse term dat duidt op de verzameling van methoden om bij iemand de indruk te wekken dat je iets over hem/haar weet, zonder werkelijk iets af te weten van die persoon. De drie meest gebruikte methoden zijn de Hageltechniek, het gebruikmaken van het Forer-effect (ook wel het Barnum-effect genoemd) en de Regenboog techniek. Een strikt onderscheid tussen deze technieken bestaat er evenwel niet en vaak worden ze ook gewoon tussendoor gebruikt.

De Hageltechniek

De term hageltechniek is ontleend uit de jacht. Een jager kan kiezen uit twee soorten geweren; geweren die kogels gebruiken en geweren die hagel afvuren. Indien er op groot wild wordt gejaagd (bijvoorbeeld op tijgers) worden kogels gebruikt. Kogels hebben als voordeel dat ze dodelijker zijn omdat ze dieper indringen en zwaardere wonden toebrengen. Het nadeel is dat er heel precies moet worden geschoten, want een kogel heeft slechts één gevolgde baan. Als je echter met kogels op eenden zou schieten, is de kans veel te groot dat je ernaast zou schieten omdat ze veel te klein en snel zijn. Daarom wordt hiervoor hagel gebruikt - hagel verspreidt zich over een veel grotere oppervlakte, en de kans wordt dan veel groter dat je een eend raakt.

De hageltechniek bestaat er dus uit om uitspraken te doen die heel breed zijn (en dus op veel mensen van toepassing zijn), om emotionele reacties uit te lokken bij de toehoorder(s). Afhankelijk van de reacties (meestal wordt zeer goed gekeken naar de lichaamstaal), worden de uitspraken verfijnd totdat de nagel op de kop getikt wordt. Deze techniek wordt het vaak toegepast wanneer een zaal wordt toegesproken. Voorbeeld: In een zaal zullen de meeste mensen wel eens een vriend of familielid kennen die ooit gestorven is met een veel voorkomende naam, zoals bv. "Jef" of "Maria". Andere brede uitspraken kunnen zijn:

• "Ik zie een vrouw die geen bloedverwante is. Iemand uit jouw omgeving, zoals je buurvrouw, een vriendin van je moeder, je stiefmoeder met pijn in de borst, longkanker, hartziekte, borstkanker..."
• "Ik voel een oudere man aan in je leven, die je wil laten weten dat, ondanks dat jullie niet goed overeenkwamen, hij je steeds graag zag."
• "In je kinderjaren heb je eens een ongeval gehad met water."
• "Je hebt momenteel problemen met een vriend of familielid."

Het Forer-effect

Het Forer-effect is de observatie dat mensen een hoge waarheidsgehalte toekennen aan uitspraken met betrekking tot hun persoonlijkheid dat blijkbaar specifiek voor hen bedoeld is, maar in feite vaag zijn en algemeen genoeg om toegepast te worden op een grote groep mensen. Dit kom je vaak tegen bij astrologische interpretaties, persoonlijkheidsstesten en toekomstvoorspellingen.

De naam komt van de psycholoog Bertram Forer, die in 1948 aan een klas studenten een persoonlijkheidsstest voorschotelde. Nadien gaf hij aan elke student een individuele analyse van zijn of haar persoonlijkheid. De studenten moesten daarna een score (van 0 tot 5) geven om aan te geven hoe goed deze analyse klopte. Het gemiddelde van de klas bleek op 4,26 te liggen. Groot was de verrassing echter toen nadien bleek dat dezelfde 'individuele analyse' aan iedereen gegeven was.

Voorbeelden van uitspraken hiervan zijn:

• "Je hebt geleerd dat het niet zeer wijs is, jezelf tegenover anderen al te zeer bloot te geven."
• "Je hebt een aanzienlijk ongebruikt talent, dat je nog niet tot jouw voordeel hebt ingezet."
• "Je bent er trots op een onafhankelijk denker te zijn en je aanvaardt geen beweringen van derden zonder bevredigend bewijs."

Regenboog techniek

De regenboog techniek bestaat eruit dat men een uitspraak doet dat een persoonlijkheidstrek bevestigt, maar dat daarna onmiddelijk ook ontkend wordt. De link tussen de twee is meestal tijd, potentieel of ingesteldheid. Hierdoor wordt er geen enkele mogelijkheid uitgesloten, waardoor de toehoorder het gevoel krijgt dat er een juiste analyse gesteld is geweest - hoewel de uitspraak vaag en contradictorisch is. Uitspraken van deze aard zijn:

• "Meestal ben je positief ingesteld en vrolijk, maar er is een periode in het verleden geweest waar je je teleurgesteld voelde."
• "Je bent een zeer vriendelijke en meevoelende persoon, maar wanneer iemand je vertrouwen schendt voel je een diepgewortelde boosheid."
• "Je bent meestal verlegen en stil, maar in bepaalde momenten kun je gemakkelijk in het midden van de belangstelling staan."

Maar dan is alles toch kul en quatsch?

We moeten het toegeven: we betrappen er ons ook op dat wij soms onbewust deze technieken gebruiken in onze testen. Maar je mag een kind met het badwater niet zomaar wegsmijten en soms kan je er gewoon niet naast...