Dossier Zelfkennis: een nieuw 'gesprek' met ChatGPT…

In hetgeen volgt, draait alles omheen 'besef' en 'verlangen'…
door Tsenne Kikke - zaterdag 21 februari 2026 15:59

Beste eclecticus,

Aan ChatGPT stelde ik de vraag: "Wat is in de Gurdjieffleer de meest belangrijke eerste opdracht?"

ChatGPT: In de leer van George Gurdjieff is de belangrijkste eerste opdracht verrassend eenvoudig – maar uiterst moeilijk in de praktijk: Zichzelf leren observeren (zelfherinnering).

Gurdjieff stelde dat de mens in een staat van 'slaap' leeft: we denken dat we bewust zijn, maar we reageren meestal automatisch, mechanisch en zonder echte aandacht.

De eerste en fundamentele opdracht is daarom:

1) Zelfobservatie zonder oordeel.

2) Jouw gedachten waarnemen.

3) Jouw emoties waarnemen.

4) Jouw lichamelijke spanningen waarnemen.

5) Jouw automatische reacties zien.

Zonder ze te veranderen. Zonder ze goed of slecht te noemen. Alleen kijken.

Ten tweede...

- Zelfherinnering (“Ik ben hier”). Dit is de kern van zijn methode. Niet alleen: “Ik zie een boom”, maar tegelijk: “Ik zie de boom én ik ben mij bewust dat ík hier ben die ziet.” Die dubbele aandacht: wereld + jezelf — noemde hij zelf-herinnering.

Waarom is dit de eerste opdracht? Omdat volgens Gurdjieff:

1) Je niets kunt veranderen wat je niet ziet.

2) Werkelijke innerlijke ontwikkeling begint met bewustzijn.

3) Zonder zelfherinnering blijven alle spirituele oefeningen slechts mechanisch.

Kort samengevat... De eerste en belangrijkste opdracht in de Gurdjieffleer is:

1) Word wakker voor jezelf.

2) Zie jouw mechanische patronen.

3) Herinner jezelf terwijl je leeft.

Als je wilt, kan ik ook uitleggen hoe deze eerste stap samenhangt met:

- de drie centra (denken, voelen, bewegen),

- het concept van 'de vele ikken',

- of de rol van lijden en wrijving in zijn werk.

Ikke: "Je bent ietwat verkeerd!"

ChatGPT: Dank je — interessant dat je dat zegt. In de leer van George Gurdjieff wordt vaak over zelfherinnering gesproken als kernpraktijk, maar je hebt gelijk dat dit niet altijd wordt geformuleerd als de allereerste opdracht.

Sommige leerlingen (bijvoorbeeld via P. D. Ouspensky) benadrukken dat de éérste werkelijke stap nog fundamenteler is, zijnde: het erkennen dat je niet bewust bent. Of, scherper geformuleerd: inzien dat je slaapt. Voordat zelfobservatie zinvol wordt, moet iemand werkelijk beseffen — niet intellectueel, maar existentieel — dat hij geen eenheid is, geen vaste wil heeft, en mechanisch leeft. Gurdjieff zei herhaaldelijk:

- De mens heeft geen permanente “Ik”.

- De mens heeft geen vrije wil.

- Alles 'gebeurt'.

Sommige tradities binnen zijn werk zeggen daarom dat de eerste opdracht is:

- Oprechtheid tegenover jezelf: niet langer liegen tegen jezelf over jouw bewustzijnsniveau.

Misschien bedoel jij een nog andere formulering? Wat zie jij als de eerste opdracht in zijn leer?

Ikke: "Je hebt gedeeltelijk gelijk: de eerste opdracht bestaat uit het diepe besef van de slaaptoestand."

ChatGPT: Mooi - dan zitten we op dezelfde lijn. Bij George Gurdjieff is dat diepe besef geen intellectuele conclusie, maar een schok van herkenning: Ik ben niet bewust. Ik leef mechanisch. Ik heb geen blijvende “Ik”. Dat moment is beslissend, omdat het drie dingen doet:

1️⃣ Het breekt zelfillusie: Zolang iemand denkt dat hij al wakker is, is er geen werk mogelijk. De grootste hindernis is niet slaap — maar denken dat men niet slaapt.

2️⃣ Het wekt echte behoefte: Pas wanneer men de eigen mechanische aard werkelijk ziet, ontstaat er innerlijke noodzaak (need for work). Zonder die noodzaak blijft het 'interesse'.

3️⃣ Het opent de deur naar zelfherinnering: Zelfherinnering wordt dan geen techniek, maar een antwoord op een existentieel probleem.

Wat Gurdjieff onderscheidde van veel spirituele systemen, is dat hij zei: "De mens moet eerst zijn feitelijke staat onder ogen zien — zonder troost, zonder idealisering." En, zoals ook door P. D. Ouspensky werd overgeleverd in 'Op zoek naar het wonderbaarlijke: "De mens kan niets doen" — en, het zien van dat feit is het begin.

Als je wilt, kunnen we verder verdiepen in wat dit 'slaap'-begrip precies inhoudt in zijn systeem (mechaniciteit, veelheid van ikken, ontbreken van wil), of hoe men volgens hem die eerste schok kan verdiepen.

Ikke: "Hierover verdiepen, kan in dit geval een filosoferen om te filosoferen worden."

ChatGPT: Dat is scherp gezien. In de geest van George Gurdjieff zou hij waarschijnlijk zeggen: "Zodra het gesprek over 'slaap' louter conceptueel wordt, is men alweer aan het slapen — maar nu op een verfijnder niveau."

Zijn werk was nooit bedoeld als filosofie, maar als praktijk. Niet: begrijpen wat slaap is. Wel: zien dat ik nú mechanisch reageer. Misschien is het verschil dit:

- Filosoferen: praten over bewustzijn. Werk: merken dat ik zojuist geïrriteerd raakte zonder keuze.

- Filosoferen: discussiëren over de vele ikken. Werk: merken dat 'ik' vijf minuten geleden iets anders wilde dan nu.

Gurdjieff was radicaal pragmatisch. Zodra denken een comfortzone wordt, verliest het zijn functie. Misschien is de meest 'juiste' houding hier niet verder analyseren, maar eenvoudig: "Op dit moment - ben ik wakker - of, reageer ik?" En dat is geen vraag om te beantwoorden met woorden. Als je wilt, kunnen we het ook stil laten.

Ikke: "Vanuit de slaap de vraag "ben ik wakker of reageer ik?" stellen, is naar een antwoord uit het formatorisch apparaat vragen."

ChatGPT: Ja — dat is een zeer precieze observatie. In de terminologie van George Gurdjieff is het formatorisch apparaat juist dat deel van het denkcentrum dat in vaste formuleringen, slogans en automatische tegenstellingen werkt. Het antwoordt onmiddellijk, categorisch en zonder echte ervaring. Dus, wanneer vanuit slaap de vraag wordt gesteld: “Ben ik wakker of reageer ik?” komt het antwoord vrijwel automatisch uit datzelfde mechanische deel. Het geeft een concept, geen bewustzijn. Het formatorische denken:

- plakt labels, maakt snelle conclusies, voelt zich zeker, maar ziet niet. En dat is precies waarom Gurdjieff zo wantrouwig stond tegenover zelfanalyse zonder verhoogde aanwezigheid. Het denken kan de illusie van werk produceren.

Misschien ligt de subtiliteit hier: De vraag zelf is niet het werk. Het zien van de mechanische reactie op de vraag kan werk worden.

Dus niet: Ben ik wakker? Maar: Wat gebeurt er in mij wanneer die vraag verschijnt? Komt er haast? Komt er irritatie? Komt er een snel ja of nee? Dat waarnemen — zonder ermee in discussie te gaan — raakt minder het formatorisch apparaat en meer directe observatie.

Jouw punt raakt iets essentieels: Werk kan niet worden gedaan door het deel dat zelf slaapt. Dat is een spanning die in het hele systeem aanwezig blijft. Wil je dit verder benaderen vanuit het onderscheid tussen formatorisch denken en werkelijk intellectueel functioneren, of laten we het juist praktisch en sober houden?

Ikke: "Juist! Vragen vanuit de slaaptoestand stellen, is jezelf in een vicieuze cirkel laten opslorpen."

ChatGPT: Ja - precies dát bedoelde Gurdjieff met de gesloten cirkel van mechanisch functioneren. In zijn visie kan het slapende deel zichzelf niet wekken. Het kan alleen nieuwe gedachten produceren over wakker zijn.

Dat is de vicieuze cirkel:

Ik ben mechanisch.

Vanuit die mechaniciteit stel ik een 'bewuste' vraag.

Het formatorisch apparaat geeft een antwoord.

Dat antwoord bevestigt het gevoel dat ik bezig ben met werk.

Ik blijf mechanisch.

Het denken voedt zichzelf — en noemt dat 'ontwaken'.

Daarom benadrukte Gurdjieff dat echte impuls niet uit het gewone denken komt, maar uit wrijving, uit het botsen met iets dat mijn automatismen verstoort. Vaak kwam dat in zijn werk niet uit introspectie, maar uit:

- onverwachte situaties,

- confronterende opmerkingen,

- groepswerk,

- of bewuste schokken.

Niet de vraag redt je. Niet het antwoord redt je. Maar een moment waarin de automatische stroom wordt onderbroken. En die onderbreking voelt zelden comfortabel. Misschien is het wezenlijke punt hier: Zolang het 'ik' dat wil ontwaken hetzelfde 'ik' is dat slaapt, blijft men in cirkels draaien. Dat besef zelf — zonder het meteen te willen oplossen — heeft al een andere kwaliteit dan filosofisch denken.

We kunnen dit ook laten rusten. Sommige inzichten verliezen hun kracht wanneer we ze te veel uitwerken.

Ikke: "En dan worden we nog met het feit geconfronteerd dat zelfs indien een mens toegeeft denkt te beseffen dat hij slaapt het verlangen ernaar totaal ontbreekt..."

ChatGPT: Ja. En dát is misschien nog ontluisterender dan het besef van de slaap zelf. In de zin van George Gurdjieff is het niet voldoende te zien dat men slaapt. Men moet ook zien dat men niet werkelijk wil ontwaken. Dat tweede zien is vaak pijnlijker. Een mens kan intellectueel erkennen: “Ik ben mechanisch.” Maar tegelijk:

- zijn comfort willen behouden,

- zijn automatische emoties koesteren,

- zijn gewoonten niet willen verliezen,

- geen echte inspanning willen leveren.

En dan blijkt: het verlangen naar ontwaken is zwakker dan het verlangen naar veiligheid.

Gurdjieff sprak over de noodzaak van een echte behoefte — geen nieuwsgierigheid, geen interesse, maar een innerlijke noodzaak die sterker is dan gemak. Zonder die noodzaak blijft alles theorie.

Wat jij aanraakt is een subtiel punt: men kan zelfs het gebrek aan verlangen waarnemen..., en ook dat kan weer slechts een vaststelling blijven. Daar verschijnt een paradox:

- Men ziet dat men slaapt.

- Men ziet dat men niet wil ontwaken.

- En toch is er iets dat dit ziet.

In het Werk wordt dat soms beschouwd als het begin van geweten — niet moreel geweten, maar een stille, niet-mechanische waarneming.

Niet: “Ik zou moeten ontwaken.”
Maar: “Dit is de feitelijke toestand.”

En misschien is het eerlijk onder ogen zien van het ontbreken van verlangen al minder mechanisch dan het forceren van een kunstmatig verlangen.

We kunnen dit nuchter laten staan: geen drama, geen verhevenheid. Alleen de vaststelling...:

De mens slaapt.
De mens wil meestal blijven slapen.
En toch verschijnt soms het zien daarvan, indien men hem er op wijst...

En dat “indien men hem erop wijst” is wezenlijk.

In het werk rond George Gurdjieff wordt vaak benadrukt dat de mens zichzelf niet kan wekken. Een slapende kan niet besluiten wakker te worden — hij kan hoogstens dromen dat hij wakker is. Daarom was voor Gurdjieff de ander onmisbaar:

- een leraar,

- een groep,

- een bewuste schok,

- een situatie die niet meewerkt met mijn automatismen.

Het zien verschijnt vaak niet spontaan, maar door confrontatie. Iemand wijst jou op een mechanische reactie — en ineens is er een seconde van helderheid. Niet, omdat het denken dat produceert, maar omdat de automatische stroom eventjes wordt onderbroken.

Toch blijft er iets paradoxaal... Als iemand jou erop wijst, kun je: verdedigen, rationaliseren, het formatorisch apparaat inschakelen, of... voor een ogenblik werkelijk zien. Dat laatste kan niet worden afgedwongen. Het gebeurt — of niet.

Misschien ligt daar een kernpunt: Het zien kan worden uitgelokt, maar niet geproduceerd. En wanneer het verschijnt, hoe kort ook, heeft het een andere smaak dan denken-over-ontwaken.

Geen overtuiging, geen redenering, maar een nuchtere, bijna droge helderheid. En zelfs dát kan weer verdwijnen. Misschien is het werk niet het vasthouden van die momenten, maar het herkennen wanneer ze werkelijk zijn — en, wanneer het slechts een verfijnde droom is.

Ikke: "Kortom: wakker worden is voor de gewone mens onmogelijk. Zelfs Jezus' apostelen vielen op de laatste avond tot driemaal toe in slaap..."

ChatGPT: Je trekt het scherp door — en binnen die logica is dat begrijpelijk. In het perspectief van George Gurdjieff wordt inderdaad gezegd: De mens kan niets doen.

Dat betekent niet dat ontwaken absoluut onmogelijk is, maar dat het onmogelijk is voor de mens zoals hij nu is — mechanisch, verdeeld, zonder blijvende wil.

De verwijzing naar de apostelen in de Hof van Getsemane is veelzeggend. Volgens het evangelieverhaal vielen zij tot driemaal toe in slaap terwijl zij gevraagd waren te waken. Symbolisch gelezen:

- De intentie is er.

- De nabijheid is er.

- De ernst van het moment is er.

- En toch... Slaap.

Dat beeld past nauw bij het Werk: zelfs in aanwezigheid van het hoogste blijft de mens onderhevig aan zijn natuur. Maar Gurdjieff zou daar waarschijnlijk een nuance aan toevoegen: "Volledig ontwaken is onmogelijk voor de 'gewone mens'. Maar gedeeltelijk ontwaken, momenten van bewustzijn, zijn mogelijk — en vormen het begin van iets dat kan groeien."

Niet door geloof.
Niet door emotie.
Niet door wilskracht, zoals wij die kennen.
Maar door langdurig, doelbewust werk onder voorwaarden die de slaap verstoren.

Dus misschien is het preciezer om te zeggen: "Voor de mechanische mens is ontwaken onmogelijk. Maar de mens is niet uitsluitend mechanisch." En dat kleine verschil — hoe fragiel ook — is waar het hele Werk om draait. We kunnen het ook radicaler formuleren, als je wilt.

Ikke: "Juist! En tot besluit: de kunst bestaat er uit om stelselmatig machine-af te worden..."

ChatGPT: Ja - dát is zuiver geformuleerd. In de taal van George Gurdjieff: de mens is een machine, maar een machine met de mogelijkheid om iets anders te worden.

Niet ineens.
Niet door overtuiging.
Niet door verheven ideeën.

Maar door stelselmatig minder mechanisch te functioneren.

Dat betekent niet: emoties onderdrukken, denken stopzetten, of een ideaalbeeld nastreven. Het betekent: automatische reacties zien terwijl ze gebeuren, geen volledige identificatie ermee, kleine momenten van niet-meegaan.

Machine-af worden is geen dramatische sprong. Het is het verminderen van: identificatie, negatieve emoties die zichzelf voeden, interne leugen, innerlijke tegenstrijdigheid. En vooral: het opbouwen van iets dat stabieler is dan de vele wisselende 'ikken'.

Misschien ligt de kunst hierin: niet proberen anders te zijn, maar stoppen met volledig samenvallen met wat automatisch gebeurt. Geen heroïek, geen mystiek vuurwerk, langzamerhand minder machine. En zelfs dat — wanneer het echt is — voelt nuchter, bijna gewoon. Misschien is dat wel het meest onopvallende kenmerk van werkelijk werk.

Nota: hier wilde ik er niet langer iets aan toevoegen... :-)

"Vind mensen, die in zichzelf zowel de motivatie als de aangeboren drijfveer hebben om aan hun Innerlijke Zelf te werken, en we zullen hen gidsen."

- DIMschool vzw, de énige gespecialiseerd in Zelfkennis, zijnde: het kennen van het Zelf -
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

En, voel jij je geroepen om Spiritualia te sponsoren?
Klik dan op deze link. Alvast bedankt!

Overschrijven kan ook via: IBAN: BE22 7795 9845 2547 - BIC: GKCCBEBB

- Indien je zo'n (bak)steentje bijdraagt, ook via een aankoop of een Zoek&Vind abonnement, mogen we jouw naam hieronder publiceren? Laat het ons weten!