ProfielWie ben ikMijn interessesMijn poëzieBerichtenVriendenBeheer

Waarom vindt zelfdoding soms navolging?

De meeste mensen, die aan zelfdoding doen, wilden in wezen niet sterven…
door Tsenne Kikke - zaterdag 1 december 2018 15:20

Eén zelfmoord leidt soms tot meerdere gevallen. Wat dergelijke navolgers precies beweegt, is moeilijk te zeggen. Wel spelen bestaande psychische problemen vaak een rol, naast het romantiseren van suïcide. En kans op imitatie is bovendien groter wanneer in de berichtgeving de methode van zelfdoding benoemd wordt.

“Toen de zus van koningin Maxima stierf, zorgde dat voor veel media-aandacht. Die dag voerden wij hier 400 gesprekken, 250 meer dan normaal,” vertelt Evita Bloemheuvel, woordvoerder van de nationale telefonische hulplijn 113. “Veel mensen vertelden daarbij dat de berichtgeving over Inés Zorreguieta’s zelfverkozen dood iets in hen had losgemaakt, waardoor ze nu zelf worstelden met zelfdodinggedachten.”

Dit incident staat niet op zichzelf. Het is welbekend dat de zelfdoding van een bekend persoon andere mensen ertoe kan aanzetten ook suïcide te overwegen – en dat soms ook daadwerkelijk te doen. Dit wordt ook wel het copycateffect genoemd. Zo waren er in de maand na de dood van Marilyn Monroe, vierhonderd meer suïcides dan gemiddeld in de Verenigde Staten.

Zelfs fictieve personages kunnen zo’n effect creëren. Zo werd in de jaren tachtig in Duitsland de populaire televisieserie Dood van een Scholier stopgezet, waar in elke aflevering vanuit een ander perspectief naar één en hetzelfde geval van zelfdoding werd gekeken. Elke uitzending leidde namelijk steevast tot een verhoogd aantal suïcides.

Ook bij zelfdodingen van ‘gewone’ mensen ligt er ‘besmettingsgevaar’ op de loer. In Nederland zagen we dat bijvoorbeeld in 2006. Na de suïcide van een meisje op het Enschedese Stedelijk Lyceum, benam al snel een ander meisje zich het leven. Daarna ondernamen nog vier andere scholieres suïcidepogingen zonder dodelijke afloop. Die van een vijfde meisje kon nog net op tijd voorkomen worden, door een spoedopname in een psychiatrisch ziekenhuis. Allen hadden de eerste zelfdoding verheerlijkt op de chat en elkaar aangemoedigd hetzelfde te doen.

Motivatie

Hoe kan het nu dat mensen zichzelf van het leven willen beroven, puur omdat een ander dat ook heeft gedaan? Terwijl ze toch vaak ook zien hoeveel verdriet het teweegbrengt bij de nabestaanden?

Die vraag is lastig te beantwoorden. Allereerst is zelfdoding een complex fenomeen, waarbij zowel psychische, sociale als biologische factoren een rol kunnen spelen. Daarbij worden de overlevers van copycatpogingen zelden ondervraagd door onderzoekers, waardoor het gissen blijft naar wat er nu precies in hun hoofden omging. En in Nederland is er nog helemaal geen onderzoek gedaan naar het copycateffect.

Toch is er wel iets over dit fenomeen te zeggen. In met name de Verenigde Staten ontwikkelden psychologen theoretische modellen, die verklaren waarom mensen ertoe neigen suïcides te imiteren. Daarnaast vormen de interviews van journalisten met nabestaanden van copycats een bron van informatie. Gekoppeld aan wat we al weten, is het daarom toch mogelijk een tipje van de sluier op te lichten. Drie factoren lijken in elk geval een rol te spelen.

Worsteling

Allereerst lopen de ‘copycats’ hoe dan ook al mogelijk zelfdodingsgevaar. Ze worstelen met zichzelf of het leven en zien de toekomst als een zwart gat. Vaak hebben ze al een of meerdere pogingen achter de rug. Ook leiden ze veelal aan een zware depressie. Antony Roberts uit Bridgend, lijkt daar een voorbeeld van. Hij was een van de 26 jongeren die de hand aan zichzelf sloeg tijdens de suïcidegolf die het Engelse stadje teisterde tussen 2007 en 2009. Roberts was echter al langer depressief en dit was zijn derde poging, vertelde zijn moeder aan de Britse pers.

Ook het onderzoek van de Zuid-Koreaanse psychiater Woo Jung Kim laat zien dat de copycats doorgaans kwetsbare mensen zijn. Nadat de populaire actrice Choi Jin Sil zichzelf van het leven beroofde onderzocht hij de dossiers van 319 ‘hoogstwaarschijnlijke’ copycats. Kim ontdekte dat meer dan de helft daarvan gediagnosticeerd was met een psychiatrische aandoening. Zo’n 40 procent had al eerder een poging gedaan.

Daarbij speelt impulsief gedrag soms een rol bij pogingen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de interviews die de Oostenrijkse neuroloog Eberhard Deisenhammer hield met 82 zelfdodingsoverleveraars. Bijna de helft vertelde de poging in een opwelling gepleegd te hebben. Hoewel ze allemaal in een moeilijke fase van hun leven zaten, hadden ze er voorheen simpelweg niet aan gedacht. Dat gebeurt dan pas als er een bepaalde trigger is. Zoals het moment dat scheidingspapieren in de bus vallen, bij iemand die al flinke problemen heeft en worstelt met zijn scheiding. Bij copycats – of die nu al langer met gedachten rondliepen of niet – is dus andermans zelfdoding zo’n laatste druppel.

Verbondenheid

Toch is het niet zo dat elke suïcide de potentie heeft imitaties te veroorzaken. Dat effect treedt alleen op als de copycat zich kan identificeren met de persoon die zichzelf heeft gedood. Bijvoorbeeld omdat diegene deel uitmaakt van zijn vriendenkring, vermoedelijk met dezelfde problemen kampt of functioneert als rolmodel. Ook moet hij die persoon sympathiek vinden en zijn manier van doen goedkeuren om zich te kunnen identificeren.

Die verbondenheid is zo belangrijk omdat het als het ware het kabeltje is dat de copycat mentaal verbindt met diens voorbeeld. En die zich op die manier kan gaan (over)identificeren met diens (vermoedelijke) motieven. ‘Sociaal leren’ speelt daarbij een belangrijke rol, menen veel psychologen. Dat houdt in dat de blootstelling aan de suïcide van iemand die belangrijk voor ons is, doorgaans taboedoorbrekend werkt: zelfdoding komt zo sneller in zicht als een mogelijke manier om hevige emoties het hoofd te bieden.

Dat zien we bijvoorbeeld terug in families. De Britse psychiater Alexandra Pitman en haar team vroegen 429 volwassenen waarvan een familielid suïcide had gepleegd hoe dat hun kijk op zelfdoding beïnvloedde. Meer dan een kwart was er positiever over gaan denken. “Ik weet nu dat als dingen echt lastig worden er een uitweg is,” vertelde bijvoorbeeld een vrouw wiens oom suïcide gepleegd had. Ook bij de zelfdoding van mensen die verder van ons afstaan, zoals bijvoorbeeld een celebrity, kan zo’n ‘sociaal leereffect’ optreden, menen psychologen.

Wanneer de copycat zichzelf inferieur acht aan het voorbeeld met wie hij zich verbonden voelt, kunnen bovendien gevoelens van fatalisme hem gaan beïnvloeden. “Mensen die suïcide plegen willen vaak helemaal niet dood”, vertelt Ad Kerkhof, hoogleraar Suicidepreventie bij de Vrije Universiteit, aan NEMO Kennislink. “Ze zijn echter moe van de nare stemmetjes en gedachten in hun hoofd, die hun bijvoorbeeld influisteren dat ze toch niets voorstellen en geen toekomst hebben. Ook hebben ze vaak een laag zelfbeeld. Als ze dan horen van een suïcide van een populaire celebrity of iemand anders die ze bewonderen, is dat soms een fatale klap. Zo van: ‘als hij het met al zijn succes niet redde, dan zal het mij ook niet lukken’.”

Methode

Maar er is nog een reden, waarom andermans zelfdoding een copycat ertoe kan aanzetten hetzelfde te doen. Het geeft hem een formaat van hoe hij dat kan doen. “Veel mensen aarzelen niet alleen of ze suïcide zullen plegen, maar ook hoe ze dat dan moeten doen,” vertelt Kerkhof. “Als ze dan horen van de methode van iemand in hun omgeving of een bekendheid, dan hebben ze plotseling wel een blauwdruk daarvoor, wat versnellend kan werken.”

Hoe belangrijk het voorbeeld van zo’n methode is bij het veroorzaken van een copycateffect zien we op diverse manieren terug. Zo komt het regelmatig voor dat wanneer een bepaalde suïcide een zelfmoordgolf veroorzaakt, het overgrote deel van de copycats zichzelf op precies dezelfde wijze van het leven berooft. Dat was bijvoorbeeld zichtbaar in Bridgend, evenals in die in Zuid-Korea, volgend op de dood van actrice Choi Jin Sil.

Tegelijkertijd zijn er ook wel zelfmoordgolven bekend waarin dat niet of veel minder het geval was. Zo waren de methodes van de suïcides die in de Verenigde Staten gepleegd werden na de dood van Marilyn Monroe divers. Maar ook wanneer copycats niet overgaan tot dezelfde manier, dan lijkt er van het noemen van de methode toch een wervend effect uit te gaan. Wanneer de methode van een beroemdheid niet genoemd wordt door de media, is de kans op imitatie namelijk zo goed als nihil, blijkt uit onderzoek. Om die reden raden veel experts journalisten af in hun berichtgeving details te noemen – om zo de kans op een copycateffect sterk te verminderen. In Nederland adviseren bijvoorbeeld de psychologen van hulplijn 113 dit in richtlijnen aan journalisten.

Romantisering

Om imitaties te voorkomen, is het bovendien belangrijk dat een suïcide niet als positief wordt weggezet in de communicatie erover. Met name jongeren lijken soms aangetrokken te worden tot zelfdoding, als manier om postuum te bereiken wat ze in hun leven (nog) niet lukte. Erg ‘cool’ gevonden te worden, bijvoorbeeld.

“Suïcide oefent op jongeren al eeuwen een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit,” vertelde Herman van Engeland, hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie aan het Utrecht Universitair Medisch Centrum, eerder aan het Algemeen Dagblad naar aanleiding van suïcides in Enschede. “Om onverklaarbare redenen is het stoer, het werkt statusverhogend. Het vervelende is dat wanneer er binnen een groep aanmoedigend over wordt gesproken, er altijd wel labiele groepsleden zijn die het daadwerkelijk doen.”

Melissa (gefingeerde naam) kan erover meepraten. Ze was een van de meisjes in Enschede die elkaar op MSN aanmoedigden zichzelf van het leven te beroven. “Dat was echter alleen ‘voor de fun’”, vertelde ze een journalist van het Algemeen Dagblad. “Toen iemand me vroeg wanneer ik het ging doen, klapte ik snel mijn laptop dicht. Dat enkele kwetsbare meiden wellicht ook door mijn opjutterij zichzelf van het leven probeerden te beroven, vind ik heel erg.”

Spijt

Ook de suggestie dat je door jezelf van het leven te beroven zaken recht kunt zetten is uit den boze, vertelt Ella Arensman aan NEMO Kennislink. Ze is onderzoeker aan Cork University College en bij de National Suicide Research Foundation in Ierland. Ook was ze voorzitter van de International Association for Suicide Prevention. Zeker wanneer hierdoor de zelfdoder als een soort held wordt afgeschilderd. “Anders ontstaat er het risico dat kwetsbare jongeren het gaan romantiseren.”

Om die reden hebben veel experts felle kritiek op de onder tieners populaire Netflixserie '13 Reasons Why'. “Allereerst wordt de methode expliciet in beeld gebracht, wat mensen dus op gedachten kan brengen. Daarbij wordt hoofdpersonage Hannah als een soort heldin afgeschilderd die haar zelfdoding gebruikt om wraak te nemen op klasgenoten die haar pestten, door cassettebandjes achter te laten met boodschappen voor hen.”

Inmiddels zijn de eerste suïcides naar aanleiding van de serie een feit. “Waaronder een jonge man in Peru die net als Hannah cassettebandjes achterliet voor mensen die hij verantwoordelijk achtte voor zijn zelfdoding.”

Als die jongen het over kon doen, had hij daar overigens wellicht toch niet voor gekozen. Het overgrote deel van mensen die een poging overleven is namelijk blij dat die mislukte. Velen betreuren hun daad zelfs al tijdens hun poging, zo blijkt uit interviews met overleveraars.

Het is dan ook essentieel zelfdodingen tegen te gaan, inclusief suïcides begaan door copycats. Maar hoe kan dat het beste bereikt worden? Lees het binnenkort op NEMO Kennislink.

Bronnen:

- NEMO Kennislink - Marloes van Amerom
- Anoniem, 2018, Tips 13 Reasons Why, 113.nl
- Janssens, P. en F. Steenhoudt, Hollandse meisjes jutten elkaar op tot zelfmoord. Het Nieuwsblad 10 augustus 2006.
- Pitman, E., Understanding and preventing copycat suicides. Biomedcentral. BMC Series Blog 5 maart 2018.
- Stack, S., 2002, Media coverage as a risk factor in suicide, Public Health Policy & Practice 57 (4), http://dx.doi.org/10.1136/jech.57.4.238

Ja!... Spiritualia is er speciaal voor jou; dit, dankzij enkele sponsors!

Maar, er is nog immer nood aan meerdere sponsors - vooral, omdat 2019 voor de deur staat. Niet enkel en alleen om de zware kosten van deze website te helpen dragen, maar vooral om met-ter-tijd een budget te vergaren waardoor de website naar buiten toe beter kan worden gepromoot, en dus nog een véél groter publiek zal kunnen aantrekken, inclusief meerdere interessante vrijwillige bloggers, misschien. En, sponsoren kan al vanaf 1 euro - maar, hoe meer nulletjes achter het cijfer hoe beter! :-) Meer info, of interesse?.... Klik op deze link.

Indien je een zelfstandige bent, kan je jezelf via Zoek&Vind aanmelden. En jawel: als je geen behoefte hebt aan klandezie of naambekendheid kan het natuurlijk ook volledig gratis, zolang deze website blijft bestaan. Denk daarbij: "Dankzij die enkele sponsors..." :-)

Commentaar


Wees de eerste om te reageren!

Reageer


Opgelet: momenteel ben je niet ingelogd. Om onder jouw eigen naam te posten kun je hier inloggen.

Mijn naam:    
Mijn e-mail adres:    
Mijn commentaar:
Verificatie:
Typ de code hierboven in:
 


School voor ontwikkeling van De Innerlijke Mens


Adverteer op Spiritualia
Adverteren
Zoek&Vind
Meer
Spiritualia
Contact
Copyright © 2008-2018 Spiritualia. Alle rechten voorbehouden. | Privacy Statement | Gedragscode | Algemene Voorwaarden | Auteursrecht