Taaislijmziekte: ook mucoviscidose, cystische fibrose - kortweg CF, of muco genoemd

Taaislijmziekte, oftewel cystische fibrose, maar ook mucoviscidose, of fibrosis cystica genoemd, is een recessief overerfbare ziekte, waarbij slijm dat op diverse plaatsen in het lichaam wordt afgescheiden, abnormaal taai is.  Dit gebeurt, onder andere, in de longen, darmen, alvleesklier en lever. In deze organen ontstaan dan verstoppingen waardoor ze minder goed gaan functioneren. Elke week wordt er zowel in België evenals in Nederland één kind met muco geboren.

In België hebben een 1.500-tal kinderen en jongvolwassenen muco. Naar schatting lijden er in Nederland 1.300 mensen aan deze ziekte. Dit lijkt weinig, maar de gemiddelde levensverwachting schommelt nu rond de 32 jaar. Anders gezegd: deze niet-besmettelijke aandoening is ongeneeslijk en op termijn dodelijk.

Maar, sinds enige tijd wordt er - vooral in Nederland - discussie gevoerd over de risico’s op kruisbesmetting bij CF-patiënten door Pseudomonas aeruginosa, de veroorzaker van chronische longinfecties. De laatste jaren is er veel meer bekend geworden over het gedrag en de ziekmakende eigenschappen van deze bacterie. Zelfs besmetting met een doorgaans onschuldige Aspergillus fumigatus kan bij CF een levensbedreigende longontsteking veroorzaken. Om deze reden worden alle bijeenkomsten waar mensen met CF bij elkaar komen ontraden. Nogmaals: besmetting naar gezonde mensen is niet van toepassing! Doch, wat betekent ‘gezond’? Lees verder ...

Ieder mens heeft op verschillende plaatsen in het lichaam kliertjes zitten die vocht afscheiden. Dit vocht wordt ook wel slijm genoemd. Slijm zorgt er onder andere voor dat afvalstoffen in het lichaam - bijvoorbeeld: stofdeeltjes en bacteriën die worden ingeademd - worden afgevoerd. Tevens zorgt het ervoor dat vetverteringsstoffen (enzymen) van de alvleesklier naar de dunne darm worden getransporteerd.

Bij mensen met Cystic Fibrosis is het slijm dat deze kliertjes afscheiden uitzonderlijk taai, waardoor het zijn functies onvoldoende kan vervullen. Als gevolg daarvan ontstaan slijmophopingen in de diverse organen. De belangrijkste plaatsen waar het taaie slijm wordt gevormd zijn de longen, het maagdarmkanaal, de lever, de alvleesklier en de teelballen.

Deze slijmophopingen, die een ideale voedingsbodem voor bacteriën vormen,  leiden tot infecties in de longen (chronische bronchitis ) en verstoppingen van de afvoergangen in de alvleesklier en lever. Dit resulteert in littekenvorming en daarmee samenhangend een voortschrijdend functieverlies van deze organen. In de meeste gevallen zijn dus de longproblemen, of de infecties die ermee gepaard gaan, de oorzaak van de vroege dood van muco-patiënten.

In tegenstelling tot wat mensen vaak denken, is muco echter meer dan alleen een longziekte. Meestal veroorzaakt het taaie slijm ook ernstige spijsverteringsproblemen. In de alvleesklier verstoppen de fijne afvoerkanalen, waardoor de verteringsenzymen die de klier produceert niet of amper tot in de darmen geraken. Het gevolg is dat het lichaam allerlei voedingsstoffen, vooral vetten, niet kan opnemen en de patiënt het risico op ondervoeding loopt. Naast ademhalings- en spijsverteringsproblemen, de twee symptomen waarmee elke patiënt kampt, hebben sommigen ook last van suikerziekte en darmverstoppingen.

Kortom: De meeste CF-patiënten hebben last van hoesten, vaak wordt daar ook taai slijm bij opgegeven. Ook is er soms sprake van kortademigheid. De ontlasting is vaak vettig. Daarnaast hebben CF-patiënten vaak moeite om op gewicht te blijven. Leverproblemen komen ook voor; de lever kan vergroot zijn of minder goed werken. Ook verstopte neusbijholtes zijn een vaak voorkomend probleem.

De belangrijkste verschijnselen die kunnen duiden op Cystic Fibrosis zijn:

• aanhoudend hoesten en slijm opgeven
•  stinkende vette ontlasting
• sterk zout smakend zweet
• terugkerende luchtweginfecties
• geringe eetlust (met name ten tijde van luchtweginfecties)
• groeiachterstand

Niet alle verschijnselen hoeven zich (gelijktijdig) voor te doen. Een aantal kinderen met Cystic Fibrosis wordt geboren met een verstopping van de darmen (Meconium Ileus). Zij kunnen hun eerste ontlasting niet kwijt. Operatief ingrijpen is hierbij meestal nodig. In de overige gevallen wordt Cystic Fibrosis vaak ontdekt in de eerste twee levensjaren.

Cystic Fibrosis kun je niet zomaar krijgen. We schreven het reeds: het is een erfelijke ziekte, die niet door besmetting kan ontstaan. Cystic Fibrosis wordt veroorzaakt door een defect in het DNA. Cystic Fibrosis is een autosomaal recessieve ziekte. 'Autosomaal' wil zeggen dat de defecte genen niet op de geslachtschromosomen liggen, daardoor hebben mannen en vrouwen evenveel kans om de ziekte te krijgen. 'Recessief' betekent dat beide ouders drager van een CF gen moeten zijn om de ziekte door te kunnen geven aan hun kind. De kans dat iemand drager is van het CFTR gen is 1 op 30.

Naar schatting is zo'n half miljoen Belgen, en evenveel Nederlanders, drager van het muco-gen, zonder dat ze zelf ziek zijn. Nogmaals: alleen als beide ouders drager zijn van de erfelijke eigenschappen die Cystic Fibrosis bepalen, bestaat de kans dat hun kind de ziekte heeft.

Dat de situatie iets ingewikkelder is bij recessieve aandoeningen, komt doordat de mens van elk gen twee exemplaren heeft. Het ene genexemplaar komt van de moeder, het andere van de vader. Mucoviscidose is het schoolvoorbeeld van een ziekte die wordt veroorzaakt door een defect in één enkel gen. Iemand met één defect genexemplaar voor muco en één normaal exemplaar, is gezond. Hij is wel drager en kan het defecte gen doorgeven aan zijn nakomelingen.

Voor alle duidelijkheid: een drager 'draagt' de erfelijke eigenschappen van Cystic Fibrosis met zich mee. Deze persoon heeft de ziekte zélf niet en weet over het algemeen dan ook niet dat hij of zij drager is van het Cystic Fibrosis gen.

Hij, of zij, kan echter de erfelijke eigenschappen van Cystic Fibrosis wel aan het nageslacht doorgeven. Wanneer een kind wordt geboren waarvan beide ouders drager zijn, is er een kans van 1 op 4 (=25%) dat het kind ook daadwerkelijk Cystic Fibrosis heeft. De kans op een gezond kind dat geen drager is, is eveneens 1 op 4 (=25%). De kans dat het kind gezond is, maar wel een nieuwe drager is van het Cystic Fibrosis gen, bedraagt 2 op 4 (=50%). Bij elke volgende zwangerschappen liggen die kansen weer hetzelfde.

Deze aandoening, dat het onderwerp was van de film 'Adem', liep tot dusver altijd fataal af. Als er een kinderwens bestaat bij een CF-patiënt en diens partner, is het mogelijk dat de partner zich laat testen op dragerschap. In een vorig nieuwsberichtje, waarvan hier de link, maakten we reeds gewag van het verhaal over de geboorte van een drieling.

Wanneer bij een kind het vermoeden bestaat dat het Cystic Fibrosis heeft, kan de diagnose op drie manieren worden gesteld:

1) Het gen dat muco kan veroorzaken is immers al sinds 1989 gekend. Een eenvoudige DNA-bloedtest kan voor bijna iedereen aantonen of hij drager is van een defect muco-gen omdat chromosomen onze erfelijke eigenschappen bevatten. Uit deze test kan blijken of iemand geen, één of twee CF-genen heeft. Alleen als er twee CF-genen gevonden worden, heeft iemand Cystic Fibrosis.

Ook kan in veel gevallen via deze test worden bepaald om wélke stoornis van een CF-gen het gaat, bijvoorbeeld: de (meest voorkomende) delta F508-mutatie, of een andere mutatie. Op dit moment zijn meer dan 1500 mutaties bekend. Niet alle mutaties zijn echter op te sporen. Maar een routine-test (die op delta F508 en een aantal andere vaak voorkomende Cystic Fibrosis-mutaties test) kan zo'n 90 procent van de dragers opsporen. Deze test wordt uitgevoerd in klinisch genetische centra. Als geen mutatie wordt gevonden, betekent deze uitslag dat iemand óf geen drager is óf drager is van een CF-gen dat de test niet kan opsporen. De kans op de laatste mogelijkheid is echter klein, namelijk: ongeveer 1 op 200.

2) Bij een kind, waarbij men muco vermoedt, zijn er meerdere diagnose-mogelijkheden. Het meest courante onderzoek is een zweettest, een bepaling van het zoutgehalte in het zweet. Dit ligt bij muco-patiënten veel hoger dan normaal. Tevens hebben ze een verlies van glucose in de urine.

Deze test wordt ook gebruikt bij kleine en opgroeiende kinderen. Het is een onderzoek dat niet pijnlijk is. De test is bij volwassenen minder goed te interpreteren, omdat bij volwassenen zonder Cystic Fibrosis de hoeveelheid zout in het zweet hoger is dan bij kinderen.

Bij de zweettest wordt op de huid van de onderarm een gaasje met de stof pilocarpine aangebracht. Pilocarpine stimuleert de aanmaak van zweet. Een ander gaasje wordt in een andere oplossing gedrenkt en op de bovenarm geplaatst. Tussen beide gaasjes laat men vervolgens zo'n zes minuten een zeer zwak stroompje lopen. Dit versterkt de werking van pilocarpine. Daarna verwijdert men de gaasjes en wordt op de arm een droog gaasje aangebracht, ingepakt in plastic. De huid zal daarna gaan zweten.

Het zweet dat vrijkomt uit de huid wordt gedurende een half uur opgevangen. Als er genoeg zweet is vrijgekomen (minstens 100 mg) wordt de hoeveelheid zout in het zweet bepaald.

Het zweet van kinderen met Cystic Fibrosis bevat twee tot vijfmaal zoveel zout als dat van kinderen die geen Cystic Fibrosis hebben. Bij twijfel kan de zweettest enige malen worden herhaald. Het wordt aangeraden de zweettest te laten uitvoeren in een ziekenhuis waar men veel ervaring met deze test heeft.

3) In geval van aanhoudende twijfel na toepassing van de zweettest en DNA-mutatie-analyse is het in één gespecialiseerd CF-centrum  mogelijk potentiaalverschillen te meten in het neus- of het rectumslijmvlies. Voor het neusonderzoek wordt een dun slangetje in de neus ingebracht; dit geeft een kriebelend gevoel. Metingen duren enkele minuten. Voor het rectumslijmvlies wordt een zuigbiopt uit de endeldarm genomen, hetgeen niet pijnlijk is en ook slechts enkele minuten in beslag neemt.

Dertig jaar geleden stierven muco-patiënten gemiddeld voor hun vijfde verjaardag. Dankzij vroege diagnose en moderne behandelingsmethoden veranderde dat en zien veel patiënten er niet ziek uit. Kinderen gaan gewoon naar school en heel wat onder hen volgen later hoger onderwijs. Sommigen vinden zelfs werk, maar dikwijls verzwijgen ze bij de sollicitatie hun ziekte.

De behandeling is niet gericht op genezing - want, die is tot nog toe onmogelijk, maar louter op verlichting van de symptomen en uitstel van het ontstaan van longletsels. Omwille van de uiteenlopende symptomen, zijn muco-patiënten het best af in een multidisciplinair centrum.

In bepaald opzicht is de behandeling nog meer belastend dan de symptomen: ze neemt elke dag een paar uur in beslag, zelfs als de patiënt zich relatief goed voelt.

Concreet bestaat de behandeling uit vier onderdelen :

- Om te beginnen is er medicatie en fysiotherapie. Dankzij speciale ademhalingstechnieken en het inhaleren van slijmverdunnende middelen (vernevelen), wordt geprobeerd de longen schoon te houden. Het vrijhouden van de luchtwegen kan ook geschieden via 'productief hoesten'. Daarnaast kan regelmatig sporten de algemene lichamelijke conditie op peil houden.

Dagelijkse lichamelijke training in de vorm van bijvoorbeeld fitness, hardlopen, fietsen (al dan niet op een hometrainer) is voor een Cystic Fibrosis patiënt erg belangrijk. Deze training zorgt ervoor dat: de algemene weerstand wordt verhoogd - de conditie van organen en spieren op peil wordt gehouden - de luchtweginfecties zo veel mogelijk worden voorkomen – en het sputum (slijm) makkelijker kan worden opgehoest.

Afhankelijk van de beschadiging van de longen, kan bij deze trainingen het gebruik van extra zuurstof noodzakelijk zijn.

- Het tweede deel van de behandeling is aerolsoltherapie, waarbij een aerosoltoestel slijmverdunnende geneesmiddelen tot in de diepe delen van de longen brengt.

- Nummer drie zijn antibioticakuren. Bij oudere kinderen en volwassenen is het niet altijd meer mogelijk dit via orale toediening (met pillen) te behandelen; vaak zijn veelvuldige ziekenhuisopnames onvermijdelijk. Omdat regelmatig terugkerende ziekenhuisopnames een zware belasting zijn voor de patiënt en zijn omgeving, wordt indien mogelijk gebruik gemaakt van thuisbehandeling met behulp van draagbare infuuspompjes.

- Ten vierde: de stoornis van de alvleesklier veroorzaakt voornamelijk stoornissen in de vetvertering. Door deze verteringsstoornissen en doordat het lichaam van een Cystic Fibrosis patiënt voortdurend strijd levert tegen luchtweginfecties, is bij Cystic Fibrosis een energieverrijkt dieet noodzakelijk. Dit dieet kan soms oplopen tot meer dan 150% van de normale voeding. Het gebruik van verteringsenzymen bij alle maaltijden is door de gestoorde vertering noodzakelijk, evenals dagelijks gebruik van extra vitaminen. In sommige gevallen kan zelfs het energieverrijkt dieet niet voldoen aan de hoge calorische behoefte en kan het aantal pilletjes oplopen tot honderd per dag. Energiegeconcentreerde dieetpreparaten en zelfs nachtelijke sondevoeding kunnen in dergelijke gevallen uitkomst bieden.

- De tijd die mensen met Cystic Fibrosis per dag nodig hebben voor hun therapie hangt af van het stadium van de aandoening en kan oplopen tot een aantal uren per dag. Wanneer behandeling van de symptomen niet meer goed mogelijk is, kan voor een aantal mensen transplantatie van de longen een mogelijkheid zijn. Helaas is het grote tekort aan donororganen nog steeds de meest beperkende factor voor deze ingreep. Veel Cystic Fibrosis patiënten overlijden dan ook voordat deze orgaantransplantatie heeft kunnen plaatsvinden.

Maar zelfs indien er voldoende donororganen in voorraad zijn, publiceerden Amerikaanse onderzoekers echter in 2007 dat longtransplantatie bij kinderen met mucoviscidose slechts in zeer weinig gevallen een levensverlengend effect had.

Naar de behandeling van Cystic Fibrosis wordt veel onderzoek gedaan. De enige hoop voor een definitieve genezing van muco ligt bij gentherapie. Onderzoekers proberen een normaal exemplaar van het muco-gen in te bouwen in de zieke cellen. Eén van de problemen is dat het benodigde gezonde gen zo groot is dat het niet in een van de nu gebruikte virusvectoren past. Hoewel de techniek al bij enkele mensen werd uitgeprobeerd, heeft ze nog niemand genezen...

Commentaar

---

Reageer

---

Mijn naam:
Mijn e-mail adres:
Mijn commentaar:
Verificatie:	Typ de code hierboven in: